જોરુકા ગુલામ.

જોરુકા ગુલામ.  પલ્લવી જિતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

-મિ. પારેખ, આજે અમે બધા સ્ટાફ મેમ્બર્સ ‘સુલતાન’ ફિલ્મ જોવા જવાના છીએ, તમે પણ ચાલો.

-નહિ મિ. શાહ, મારાથી નહિ અવાય, મારે ઓફિસમાં ઘણું કામ છે.

-એય મહેશિયા, સીધેસીધો ચાલ ને હવે ભાવ ખાયા વિના. એક મિત્ર અમિત એ કહ્યું.

-અમિત, હું ભાવ નથી ખાતો, સાચ્ચે જ મારે અહી ઘણું કામ છે.

-કામ કાલે કરજો મિ.પારેખ, ફાઈલો રિસાઈ નહિ જાય. મિ.શાહે આગ્રહ કર્યો.

-ના,  ના. મારાથી નહિ અવાય, સોરી મિ. શાહ.  મિ.પારેખે લાચારી દર્શાવી.

-જવા દો ને મિ.શાહ. એ નહિ જ આવે, ભારે વેદિયો છે. અમિતે નારાજગીથી કહ્યું. 

થોડીવાર પછી ઓફિસમાં ટેલીફોનની રીંગ વાગી. મિ.શાહે ફોન ઉપાડીને વાત કરીને કહ્યું:

-મિ.પારેખ, તમારા માટે ફોન છે, તમારા ઘરેથી.

-હેલો, મહેશ બોલું છું, કોણ મીના? બોલ કેમ ફોન કર્યો? મહેશભાઈએ પૂછ્યું.

-મહેશ, તમે તરત જ ઘરે આવો.

-મારે અહી ઘણું કામ છે, અત્યારે નીકળાશે નહી, પણ થયું છે શું તે કહેને.

-અરે! તમારા કામને નાખો ચૂલે, બાબો પડી ગયો છે અને એનો  પગ મોચવાઈ ગયો છે,  તરત જ ડોક્ટર ને ત્યાં લઇ જવો પડશે, તમે ફટાફટ ઘરે આવો.

-ઠીક છે, આવું છું, હમણા આવ્યો.

મિ.પારેખ ફોન મુકીને ફાઈલોના ઢગલાને એક બાજુ કરીને ઊભા થયા. સ્ટાફ મેમ્બર્સે એક બીજાની સામે ખાસ સૂચક રીતે જોયું અને પછી મર્માળુ સ્મિત કર્યું.

-મિ. પારેખ, ફાઈલો ખસેડીને ઊભા કેમ થઇ ગયા? તમારે તો ઘણું કામ છે ને?  મિ.શાહે સંભળાવ્યું.

-મારે તરત જ ઘરે જવું પડશે.

-તો પછી કામનું શું? આ ફાઈલોને ખોટું નહિ લાગે?

-નહિ જાઉં તો મીનાને ખોટું લાગશે, ને એ બબડાટ કરશે.

-હાસ્તો, આ ફાઈલો તો બિચારી મુંગી છે, જા  જા તું તારે  ખુશીથી.  અમિત બોલ્યો.

-હવે તમે બધા ચુપ રહેશો? 

કહીને મિ. પારેખ ચીઢાઈને બહાર નીકળી ગયા. એ હજી દરવાજે માંડ પહોંચ્યા હશે ત્યાં એમની પીઠ પાછળ એક વાકય એમના કાને અફળાયુ, ‘જોરૂ કા ગુલામ’ એમને ખુબ ગુસ્સો ચઢ્યો પણ કરે પણ શું? અમિત તો  વારંવાર  એની સામે જોઇને જોક્સ સંભળાવતો,  દાખલા તરીકે,

૧- આગંતુક: બેટા, તારા પપ્પા શું કરે છે?

   બાળક:  મારી મમ્મી જે કહે તે બધું જ.

૨- મમ્મી: આ અઠવાડિયે તમારામાંથી જે આજ્ઞાંકિત રહેશે તેને હું ઇનામ આપીશ.

   પુત્રો: ના, મમ્મી. તો તો એ ઇનામ પપ્પાને જ મળે.

ઓફિસમાં જ્યારે જ્યારે હેનપેક્ડ હસબંડ ની વાત નીકળતી ત્યારે સૌની નજરો ના સૂચક તીર મિ.પારેખની સામે જ તકાઈ રહેતા. આ તીરોથી વીંધાઈને તેઓ નીચું જોઈ મનોમન કહેતા: ‘હે ધરતી મા, તમે મારગ આપો તો હું એમાં સમાઈ જાઉં.’ પણ એકવાર પોતાના ઉરમાં સીતાને સમાવી લીધા પછી હવે ધરતી મા  પણ ચેતી ગયા હતા. ‘જો હું આ લોકોને મારગ આપવાનું શરુ કરું તો આ લોકો તો એક પછી એક અહી જ આવવા માંડે અને પછી ઉપરની જેમ અંદર પણ આ લોકો તો જગ્યા માટે લડવા માંડે, જગ્યા માટે થઇ ને પાઘડી બોલવા માંડે,  માટે મારે એ બબાલ જોઈએ જ નહિ ને. આ લોકો કરતા તો મારે ધગધગતો ‘લાવા’ સારો.’   

આમ ધરતી ના મારગ આપવાના ઇન્કારથી નિરાશ થયેલા મિ. પારેખ મનોમન બબડતા, ‘સાલાઓ, આ બધા હમણા મારી ઠેકડી ઉડાવે છે, ઉડાવો ઉડાવો. પણ એકવાર લાગ મળવા દો. પછી જો હું આ બધાને બતાવી ન આપું કે મિ. પારેખ શું ચીજ છે, તો મારું નામ મહેશ નહિ. બૈરાની બે વાત શું માની કે ‘જોરૂ કા ગુલામ’ થઇ ગયા?  હું તો મારી બૈરીની જ વાત માનું છું, પણ આ બધા તો પારકા બૈરા આગળ પાણી પાણી થઇ જાય છે અને એમના કામો કરવા ટાણે – કટાણે દોડી વળે છે, એમને શું કહેવું? એકવાર તો આ સૌ ને બતાવી જ આપવું છે કે હું ‘જોરુ કાં ગુલામ’ નથી. સાલું, આવી ઈમેજ લઈને ક્યા સુધી જીવી શકાય?’

અઠવાડિયા – દસ દિવસથી પતિને સુનમુન થઇ ગયેલો જોઇને મીનાએ બહુ પ્રેમથી પૂછ્યું, ‘મહેશ, શું થઇ ગયું છે તમને? તમારી તબિયત તો ઠીક છે ને?’ પણ મહેશે ન મીનાની વાત નો કોઈ જવાબ આપ્યો ન એની સામે જોયું. ઓફિસમાં પણ દિવસના દસ ના હિસાબે કામમાં ગોટાળા કર્યા, પંદર વાર સ્ટાફ મેમ્બર્સ સાથે ઝઘડ્યા, પાંચ વાર પટાવાળા ને ધમકાવ્યો અને સાત વાર બોસની બોલી ખાધી.

ચિંતાતુર મીનાએ મહેશના મિત્ર એવા ડોક્ટરને બોલાવ્યા, પણ મહેશે એમને પણ દાદ ન દીધી. નટખટ સાળી સ્મિતાએ આવીને જીજાજીને જોક્સ કહ્યા, હસી મજાક કરી, તો પણ મહેશજી સુનમુન રહ્યા. કંટાળીને મીનાએ પોતાની બેસ્ટ સલાહકાર એવી મમ્મીને બોલાવી. એની સલાહ મુજબ સવાર – સાંજ મહેશને ભાવતી વાનગીઓ રાંધવા માંડી, પણ મહેશભાઈ તો ભાવતા ભોજન જમીને ઓડકાર પણ ખાધા વિના ચુપચાપ ઉઠી જતા હતા. મીના એ મહેશ માટે પરફ્યુમ, પેન, ટાઈ, શર્ટ,  પર્સ વગેરે દસ દિવસમાં દસ ગીફ્ટ લાવીને આપી, તો ય મહેશભાઈ ન પીગળ્યા. હવે મીના ખરેખર કંટાળી ગઈ અને સૌ હથિયાર હેઠા મૂકી દીધા.

એક બપોરે મીનાએ મહેશને ઓફિસમાં ફોન કર્યો:

-હેલો, મહેશ?

-મીના, હું કામમાં છું, પ્લીઝ ડોન્ટ ડીસ્ટર્બ મી.

-મહેશ, સાંભળો તો ખરા...

-કહ્યું ને એકવાર કે મને ફુરસદ નથી.

-મારી વાત સાંભળો, અત્યારે ને અત્યારે જ ઘરે આવો.

-ઘરે આવવા હું અત્યારે નવરો નથી, સમજી? તારે હવેથી ઓફિસમાં મને  ફોન કરવો નહિ.

મિ. પારેખે રીસીવર મુક્યું અને ગર્વભેર મિત્રોની સામે જોઈ રહ્યા. આજે મિત્રોની નજરમાં પણ મિ. પારેખ તરફ અહોભાવ છલકાતો હતો. મિ. પારેખની નજર આજે ધરતી તરફ નહિ પણ આસમાન તરફ હતી. આજે તો તેઓ પણ ઉડું ઉડું થઇ રહ્યા હતા, ‘આજ મેં ઉપર, આસમાં નીચે, આજ મેં આગે, જમાના હૈ પીછે...’ આજે એમની વર્ષો જૂની ‘જોરુ કાં ગુલામ’ ની ઈમેજ ભાંગીને  ભુક્કો થઇ ગઈ હતી.

મિ. પારેખ આજે ખુબ ખુબ ખુશ હતા. પણ કહેવાય છે ને કે, ‘ખુશી યંહા થોડી હૈ ઓર બહોત ગમ હૈ..’ ફોન મુક્યાને વીસેક મિનિટ જ થઇ હશે અને મિ.પારેખની પત્ની મીના વાવાઝોડાની જેમ ઓફિસમાં ધસી આવી.

-મહેશ, આ બધું શું માંડ્યું છે?

-મીના તું અહી શા માટે આવી? ઘરે જા. મહેશે જોશ્ભાર્યા સ્વરે કહ્યું.

-હું બોલતી નથી અને લાખ વાના કરું છું, એટલે બહુ ફાટ્યા છો. ચુપચાપ ચાલો ઘરે નહીતર..

-નહીતર શું કરીશ? નથી આવવાનો જા.

-નથી આવવું ને? ઠીક છે, તમ તમારે ખુશીથી પડ્યા રહો અહી. હવે તમે તમારે રસ્તે અને હું મારે રસ્તે.  હું મારી મમ્મી અને બહેન જે નીચે ગાડીમાં જ બેઠા છે, એમની જોડે પિયર જાઉં છું. આપણા ડાયવોર્સ નાં પેપર વકીલ મારફતે થોડા જ દિવસમાં તમને મળી જશે,  હવે કોર્ટમાં જ મળીશું, બાય બાય. કહેતા કહેતા  મીના ઓફિસમાંથી સડસડાટ નીકળી ગઈ.

-અરે અરે, મીના, સાંભળ તો ખરી. સાવ આવું શું કરે છે?

કહેતા કહેતા મિ. પારેખ મીનાની પાછળ જવા તૈયાર થયા. એમણે આસમાન તરફ થી પોતાની નજરોને ધીરે ધીરે જમીન પર ઉતારી. અને દરવાજાની બહાર નીકળતી વખતે એમના કાન પીઠ પાછળથી આવતા એક જ વાક્ય સાંભળવા સરવા થયા, ‘જોરૂ કા ગુલામ’  

બોસનો ડિટેકટીવ પટાવાળો.

બોસનો  ડિટેકટીવ પટાવાળો.      પલ્લવી જિતેન્દ્ર મિસ્ત્રી. 

બહુમાળી બિલ્ડીંગના બીજા માળે અમારી ઓફીસ આવેલી છે. ત્રણ મહિલાઓ સહીત અઢાર વ્યક્તિઓનો બનેલો અમારો સ્ટાફ મેળો છે. બે પટાવાળાઓ પણ છે, જેમાનો એક પટાવાળો સીધો સાદો  અને બીજો પટાવાળો – પટાવાળો  ઓછો અને ડિટેકટીવ વધારે લાગે છે. બોસની ગેરહાજરીમાં એ સવાયા બોસ ની જેમ વર્તે છે. એને અમે સ્ટાફનો સભ્ય ગણતાં નથી, કારણ કે એને ઓફીસના સામાન્ય નિયમો લાગુ પડતાં નથી.

જો કે એમ તો પેલી ત્રણ મહિલાઓ પણ અવાર નવાર નિયમોનો ભંગ કરે છે, પણ એમને તો અમે સ્ટાફના સભ્ય તરીકે સ્વીકારીએ છીએ. એટલું જ નહિ, પણ એમ કરવામાં અમે ગર્વ અને આનંદની લાગણી પણ અનુભવીએ છીએ. અમારું ચાલે તો એ ત્રણ માંથી એકાદને અમે અમારા ઘરના સભ્ય તરીકે પણ સ્વીકારી લઈએ. પણ કાયમ કંઈ આપણું ધાર્યું  ઓછું જ થાય છે? એકાદ બે જણે તો આવું ધારીને એ અમલમાં મુકવાની ટ્રાય પણ કરેલી, પણ...જવા દો ને એ વાત જ. એમના જે હાલ થયેલા તે જોઇને અમે તો એ ખ્યાલને મનમાંથી સદંતર ભૂસી નાખ્યો હતો. અને આમ પણ હિંદુ કાયદો ક્યાં બીજી પત્ની કરવાની પરવાનગી આપે પણ છે?

હા, તો આપણે વાત કરવાની છે પેલા મનસ્વી, બોસના માનીતા, બોસના ચમચા, બોસના જમણા હાથ જેવા ગણાતા પટાવાળા શંકર ની. બોસની કેબીનની બહાર બેસીને એ ઘણીવાર નિરાંતે હથેળીમાં તમાકુ અને ચૂનો મસળતો હોય, અથવા જાસુસી નવલકથા વાંચતો હોય. (આમ તો પાછો એ ભણેલો ગણેલો છે.) જો એ જાસુસી નોવેલ ફક્ત વાંચતો જ હોત અમને કંઈ વાંધો નહોતો, કેમ કે ચોપડીઓ વાંચતા લોકો અમને ગમે છે, એમાંય અમારી લખેલી ચોપડીઓ વાંચતા લોકો તો અમને વિશેષ ગમે છે અને વાંચીને અમને પોઝીટીવ ફીડબેક આપતા લોકો તો અતિ વિશેષ ગમે છે. 

પણ પટાવાળો શંકર તો એની ડિટેકટીવગીરીની અજમાયેશ અમારા સ્ટાફના માણસો પર પણ કરતો. શંકરની ચકોર નજરથી અમારી કોઈ પણ  વાત છાની રહેતી નહિ. એના દ્વારા સ્ટાફની રજે રજ માહિતી બોસને મળતી. શંકરની પત્ની પાર્વતી બોસના બંગલે ઘરકામ કરતી. અત્યાર સુધીમાં શંકરની ડિટેકટીવ- કલાનો ભોગ અમારામાંના દરેક જણ (મારા સિવાય) બન્યા હતા, અને એટલે જ બધા એનાથી દૂર રહેવાનો પ્રયત્ન કરતા.

એની હાજરીમાં અમે વાતો કરવાનું લગભગ ટાળતા અથવા વાત કરતી વખતે ખુબ જ સતર્ક રહેતા. વાત કર્યા વિના છૂટકો ન હોય ત્યારે અત્યંત ધીમા અવાજે, લગભગ એક બીજાના કાનમાં મોઢું નાખીને વાત કરતા. મહિલા સ્ટાફ સાથે આ રીતે વાત કરવાની આવે ત્યાર પુરતો શંકર અમને ખુબ ગમતો. અરે, અમે તો ઇશારાઓની ભાષા પણ વિકસાવી હતી, પણ એમાંય અમને ક્યારેક વહેમ પડતો કે શંકર આ બહેરા – મૂંગાની ભાષા પણ સમજે છે.

અત્યાર સુધી તો હું શંકરથી બચતો આવ્યો હતો, પણ એકવાર મને પણ એનો પરચો મળી જ ગયો. મારા નાના દીકરાને ઈંગ્લીશ મૂવી જોવું હતું, શુક્રવારે મૂવી બદલાઈ જવાનું હતું, એટલે એ જીદ લઈને બેઠો હતો કે, ‘પપ્પા, મને ગુરુવાર સુધીમાં મૂવી બતાવો.’ મૂવીની સાથે પોપકોર્ન અને થમ્સઅપ ની પણ ડિમાન્ડ કરી હતી. એ માટે મારે ઓફિસમાં જુઠું બોલીને રજા લેવી પડે એમ હતું, એવું મે બાબાને જણાવ્યું તો એને એ સાહજિક લાગતું હતું.

મે કહ્યું, ‘બેટા, હું તારા જેવડો હતો ત્યારે કદી જુઠું બોલ્યો નહોતો.’ તો એ કહે, ‘અચ્છા, તો પપ્પા તમે ક્યારથી જુઠું બોલવાનું શરુ કર્યું?’ હવે હું મૂંઝાયો. જો મારા બોસને સાચું કહું કે – મારે મારા બાબાને ફિલ્મ જોવા લઇ જવા માટે રજા જોઈએ છે, તો એ મને નોકરીમાંથી પાણીચું પકડાવી દે અને કહે – જાવ, તમતમારે આજથી રોજ હવે તમારા બાબાને મૂવી બતાવવા સ્વતંત્ર છો. અને જો ખોટું બહાનું બતાવીને રજા લઉં તો બોસના ડિટેકટીવ ચમચા પટાવાળા શંકરની બીક, એ ગમે તે રીતે જાણીને બોસને કહી દે તો મારું આવી બને.

મારી પત્ની મારી સાથે આ બાબતે નારાજ હતી. એના સિવાય હું બીજા કોઇથી ડરું તો એનું એકહથ્થુ  શાસન લજવાય ને? એ દિવસે એણે મને કહ્યું, ‘બોસ કંઈ વાઘ છે કે એનાથી આટલા ડરો છો?’ મેં કહ્યું, ‘બોસનું તો ઠીક, એમને તો બહાનું કાઢીને બનાવી/મનાવી લેવાય, પણ તું અમારા પટાવાળા શંકરને ઓળખતી નથી.’ આ સાંભળીને એ તુચ્છકારથી બોલી, ‘ધત તેરી કી. એક પટાવાળાથી આટલા બધા ડરો છો? શરમ છે તમને. અરે, એક આટલી અમથી વાત તમે એનાથી છુપી રાખી નથી શકતા?’ પત્નીના મહેણાંથી વીંધાયેલો હું પહેલા ખીજવાયો, પછી લજવાયો અને અંતે મને પાનો ચઢ્યો, કે હવે તો મારે કોઈ પણ હિસાબે શંકરથી છાનું રાખીને બાબાને પિક્ચર બતાવવું જ. 

બીજે દિવસે ઓફિસમાં મે  બોસને કહ્યું, ‘સર, મારા કાકાનું અવસાન થયું છે, અને એમને સ્મશાને લઇ જવાના છે, એટલે મારે અડધા દિવસની રજા જોઈએ છે. ‘એમ, શું થયું હતું તમારા કાકાને?’ એમણે પૂછ્યું. ‘જ..જ..જી? હાર્ટફેલ’ મે થોથવાતા કહ્યું. ‘ઠીક છે, તમે જાવ.’ બોસે કહ્યું. મને આસાનીથી રજા મળી ગઈ એટલે હું બોસની કેબિનમાંથી નીકળીને ખુશખુશાલ ચહેરે મારા ટેબલ  પાસે આવ્યો અને અને મારી બેગ લઈને બહાર નીકળ્યો. સામે જ મારા કલીગ મી. દવે મળ્યા એમને તાળી  આપી. ફિલ્મ બતાવી મેં બાબાને ખુશખુશાલ કર્યો અને મારી વાઈફની તારીફ મેળવી.

બીજે દિવસે ઓફીસ ગયો એટલે બોસનું તેડું આવ્યું. હું કેબીનમાં ગયો એટલે એમણે પૂછ્યું, ‘કેવી લાગી કાલે ફિલ્મની સ્ટોરી?’ ધુનમાં ને ધૂનમાં મારાથી બોલાઈ ગયું, ‘’ફંટાસ્ટીક’ પણ પછી મને ટ્યુબ લાઈટ થઇ એટલે મે ફેરવી તોળ્યું, ‘સર, સ્ટોરી, શાની સ્ટોરી?’ હવે બોસ તાડૂક્યા, ‘શરમ નથી આવતી તમને? તમે સીનીયર ઓફિસર થઈને એક ફિલ્મ જોવા માટે મારી આગળ જુઠું બોલ્યા? અને કાકાનું વગર કારણે હાર્ટફેલ કરી એમને મારી નાખ્યા?’

મે દયામણા અવાજે ક્ષોભ પૂર્વક એમની માફી માંગી. અને કહ્યું, ‘સર, મારો એવો બદ ઈરાદો નહોતો. પણ આ તો બાબાની જીદ હતી, એટલે મારે એમ કરવું પડ્યું, આઈ એમ વેરી સોરી, સર.’ એમણે કહ્યું, ‘ઠીક છે, પહેલી વાર આવું બન્યું છે, એટલે ચેતવણી આપીને તમને જવા દઉં છું, પણ ફરીવાર બનશે તો હું ચલાવી નહિ લઉં. મે ડોકું હલાવ્યું અને ત્યાંથી નીકળી ગયો.

બહાર નીકળીને હું વિચારવા લાગ્યો, ‘બોસને મારી ફિલ્મ જોવા જવાની વાતની કેવી રીતે ખબર પડી ગઈ? પછી વિચાર્યું કે આ બોસ લોકોને કુટુંબ પ્રેમ જેવું કંઈ હોતું હશે કે નહિ? એ કદી એમના બૈરી છોકરાને સિનેમા જોવા કે ફરવા લઇ જતા હશે કે નહિ?’  આવી પરિસ્થિતિમાં પણ મને શેઠ – નોકરની એક જોક યાદ આવી ગઈ.

એક દુકાનમાં શેઠ બેઠા હતા, અને નોકર કંઈ લેવા ગોડાઉનમાં  ગયો હતો. ત્યાં જ એક ભિખારી  આવીને શેઠને કશુંક આપવા આજીજી કરવા લાગ્યો. શેઠ ગુસ્સે થઈને બોલ્યા, ‘કહ્યું ને અત્યારે દુકાનમાં કોઈ માણસ નથી, પછી આવજે.’ એટલે ભિખારી બોલ્યો, ‘શેઠ, થોડી વાર માટે તમે જ માણસ બની જાવ અને મને કશુક આપોને, બહુ ભૂખ લાગી છે.’

હું વિચારમાં હતો ત્યાં જ શંકર ભટકાયો. એના હાથમાં જાસુસી નવલકથા હતી અને હોઠો પર મને જોઈને આવેલું ‘મર્માળુ’  અને ‘ભેદી’ સ્મિત. હું બધી વાત સમજી ગયો. મને થયું, ‘કાશ! જાસુસી નવલકથાઓ લખાઈ જ ના હોત!’ 

શું પ્રોગ્રામ છે આજ નો?

શું પ્રોગ્રામ છે આજ નો?  પલ્લવી જિતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

જે રીતે બધી વ્યક્તિઓ બહારથી દેખાય છે, એટલી સીધી સાદી અંદરથી હોતી નથી, એ રીતે સામાન્ય વાતચીત માં પુછાતા બધા સરળ પ્રશ્નો અભિનેતાના ચહેરાની જેમ બહારથી દેખાય છે, એટલા સીધા સાદા કે નિર્દોષ હોતા નથી. આવા ‘અંદરસે કુછ ઔર, બાહર સે કુછ ઔર’ પ્રશ્નોને ઓળખવામાં તમે જરા પણ ગફલત કરી કે ખલ્લાસ! તમે  નથી માનતા ને આ વાત?  તો વાંચો આગળ....

-હલ્લો, મિતેષ. શું કરે છે?

-કોણ, અનીષ?

-નહિ તો બીજું કોણ હોય? દેખાતો કેમ નથી આજ કાલ?

-ઘર, બૈરી - છોકરાં ને નોકરી, એમાંથી સમય જ ક્યા રહે છે?

-હા, હા. બહુ મોટો માણસ થઇ ગયો ને તું તો. અમને યાદ કરવાનો તારી પાસે ટાઈમ ક્યાંથી હોય?

-એવું કંઈ નથી યાર. બોલ શી વાત હતી?

-શું પ્રોગ્રામ છે આજ નો?

-કંઈ નહી, બેઠા છીએ.

જોયું ! વગર વિચાર્યે તમે અનીષનાં બહારથી નિર્દોષ દેખાતા પણ હકીકતમાં નિર્દોષ નહી એવા સવાલોના ચીલા ચાલુ જવાબો આપી દીધા ને? જરા ધીમા પડો અને વિચારો કે શા માટે આ બધા સવાલો પુછાયા છે. શું કહ્યું તમે? સવાલો તો વળી પુછાય, એમાં વિચારવાનું શું? તમારી પાસે એ બાબતે વિચારવાનો ટાઈમ નથી? તો પછી તમારા કર્યા  તમે જ ભોગવો, બીજું શું? 

-નવરા બેઠા જ છો તો પછી ઘરે આવો, હવે તો તમારે ગાડી પણ આવી ગઈ છે ને?

-હા, એ તો ખરું, પણ અત્યારે?

-તે અત્યારે વળી શી ધાડ મારવાની છે, આવો ને. કે પછી ભાવ ખાય છે?

-ના ના, એવું કંઈ નથી. ઠીક છે, થોડી વારમાં આવીએ છીએ.  .

તમે મિત્રની વાતમાં આવી જાઓ છો અને સંમતિ આપી બેસો છો. અને પછી પત્નીને કહો છો:

-ચાલ, તું અને છોકરાઓ તૈયાર થઇ જાવ.

-ક્યાં જવાનું છે?  પત્ની પૂછે છે. (એ બુદ્ધિશાળી છે)

-અનીષનાં ઘરે.

-નથી જવું. (પાછલા અનુભવોને કારણે પત્ની સાવચેત છે, ચબરાક છે, તેથી ના પાડે છે)

-ચાલ ને હવે યાર, નખરા કર્યા વગર. તમે સહેજ ખીજવાઈને કહો છો.

-તમારો એ મિત્ર મને દીઠો ય ગમતો નથી. પત્ની ન જવાનું કારણ કહે છે.

-તો એની સામે જોયા વગર વાત કરજે, બસ? તમે એન હસાવવા કહો છે, પણ એ ગંભીર છે.

છેવટે  ‘જવું છે’  અને  ‘નથી જવું’ ની  વચ્ચે થોડો સંઘર્ષ થાય છે. જીત તમારી થાય છે. તમે પત્ની અને બાળકોને લઈને અનીષના ઘરે જાવ છો.  ‘આવો, આવો’ અને  ‘કેમ છો, કેમ છો’ પત્યા પછી, પાણી આવે છે, તમે પાણી પીને બેઠા છો, ત્યાં જ-

-પપ્પા ચાલો ને પપ્પા ચાલો ને ... અનીષનો નાનો દિકરો અનીષ ને કહે છે.

-ક્યાં જવું છે બેટા, મુન્નુ? અનીષ એના દીકરાને લાડથી પૂછે છે.

-બહાલ જવું છે, ફલવા જવું છે. મુન્નુ એની કાલી  ઘેલી બોલીમાં કહે છે અને અનીષનો હાથ ખેંચે છે.

-અત્યારે બહાર ફરવા ન જવાય બેટા, જો અંકલ અને આંટી આપણા ઘરે આવ્યા છે ને?

-પપ્પા, અંકલની નવી કારમાં ફરવા જઈએ. મુન્નુ થી મોટો દીપલ બોલે છે.

-પપ્પા, ચાલો ને, પપ્પા ચાલો ને. કહીને મુન્નુ જોરથી ભેંકડો તાણે છે.

તમારા કાનમાં મુન્નુ ની ‘પપ્પા, ચાલો ને’ ની રેકર્ડ અને ભેંકડો ત્રાસ ગુજારે છે. તમે ઊભા થઇ જાવ છો અને કહો છો:

-ચાલ ને યાર, આને કારમાં  એક આંટો મરાવી આવીએ. બધા થોડું ફરી આવીએ.

મુન્નુ ખુશ થઈને તાળીઓ પાડે છે. તમે બહાર આવો છો અને પાછળ આખું ટોળું તમે બે- તમારા બે અને અનિષ લોકો બે અને એમના બે-  એમ આઠ જણ સાંકડે - માંકડે ગાડીમાં ભરાઈને બેસો છો. રસ્તામાં આઈસ ક્રીમ પાર્લર જોઇને મુન્નુ ચીસ પાડે છે.

-પપ્પા, આઈસ કલીમ, પપ્પા, આઈસ કલીમ.

-ચુપ ચાપ બેસ છાનો માનો. અનીષ તડુકે છે.

-મને જોઈએ મને જોઈએ.. ફરી મુન્નુ ફૂલ વોલ્યુમ થી ભેંકડો તાણે છે.

તમે કંટાળીને ગાડી આઈસ ક્રીમ પાર્લર પર પાછી લાવો છો. ને પછી તો અહહાહહા! આઈસ્ક્રીમ ખાવાનો હોય ત્યારે શું નાના કે મોટા, બધા જ ગ્રાહક થઇ જાય છે.મસ્ત ફિગર  ૪૨૦ રૂપિયાનું બીલ આવે છે, ત્યારે અનીષ કહે છે, ‘યાર હું તો ઘરના પહેરેલે કપડે જ બેસી ગયો છું, પર્સ નથી લાવ્યો, તું જ આપી દે.

તમારા ખીસ્સાને વગર વાંકે ૪૨૦ રૂપિયાનો ફટકો પડે છે. તમારી પત્ની તમારી સામે કતરાતી નજરે જુએ છે, એ નજરો કહી રહી છે, ‘હું નહોતી કહેતી કે અનીષ ભાઈના ઘરે નથી જવું. તમે ન માન્યા, લો ભોગાવો હવે.’ ઘરે પાછા વળતી વખતે અનીષનો મોટો દિકરો દીપલ કહે છે:

-પપ્પા, તમે શરત જીતી ગયા. હે પપ્પા જીતી ગયા. એ તાળીઓ પાડે છે.

-ચુપ બેસ, શેતાન. અનીષ એને ધમકાવે છે.

-એ એ મમ્મી હારી ગઈ. દીપલ હસીને બોલે છે.  

-ચુપ રહે ચાંપલા, કે પછી એક અડબોથ દઉં? અનીષ કહે છે.

અરે ! એને બોલવા તો દે, બોલ બેટા, શું શરત પપ્પા જીતી ગયા? તમે કહો છો.

-અંકલ, મુન્નુને આજે સવારે જ આઈસ ક્રીમ ખાવો હતો.

-હં હં પછી?  તમે રસપૂર્વક પૂછો છો.

પછી પપ્પાએ કહ્યું, ‘બેટા, તને સાંજે આઈસ ક્રીમ ખવડાવીશ’ તો મમ્મી બોલી, ‘એવા ખોટા ખર્ચા કરવાની જરૂર નથી.’ તો પપ્પા કહે, ‘એક પાઈ પણ ખર્ચ્યા વગર મફતમાં તમને બધાને આઈસ ક્રીમ ખવડાવું તો?’ તો મમ્મી કહે, ‘આઈસ ક્રીમ  વેચવા વાળો તમારો સગો થતો હશે, ખરું ને?’ તો પપ્પા  કહે, ‘આઈસ ક્રીમ વેચવા વાળો તો નહિ પણ આઈસ ક્રીમ ખવડાવવા વાળો તો જરૂર આપણો સગો થતો જ હશે.’   તે હેં અંકલ, તમે અમારા શું સગા થાવ? દીપલે પૂછ્યું.

-ગયા જનમનો દેણદાર.  દીપલના સવાલના જવાબમાં તમે મનમાં બોલો છો.

તમને મનમાં ખુબ ગુસ્સો ચઢે છે. અનીષને ગાડીમાંથી ધક્કો મારીને બહાર ફેંકી દેવાનું મન થાય છે, પણ તમે તેમ કરી શકતા નથી, લાચાર છો. જો કે આ બધામાં અનીષનો કંઈ વાંક નથી. વાંક તમારો પોતાનો જ છે. તમે પોતે જ પેલા સીધા સાદા લાગતા સવાલની ઝપટમાં આવી ગયા. પ્રશ્નની ગંભીરતા ને સમજ્યા વગર, વિચાર્યા વગર એનો જવાબ આપી બેઠા. લો, તમે પૂછી રહ્યા છે, ‘કયો પ્રશ્ન?’ આટલી વારમાં ભૂલી ગયા? તો તમને યાદ દેવડાવું- એ પ્રશ્ન હતો – ‘શું પ્રોગ્રામ છે, આજ નો?’   

આ બધાને થયું છે શું?

આ બધાને થયું છે શું?      પલ્લવી જિતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

લાખ વાના કર્યા તો ય... છેલ્લા કેટલાય કલાકોથી, અરે કલાકોથી શું, કેટલાય દિવસોથી કોઈની સાથે સંતોષ કારક રીતે ઝઘડો થયો નથી. ઝઘડા વગર લાઈફમાં થ્રિલ ન આવે, અને થ્રિલ વગર જીવવામાં મઝા ન આવે. એક સરખી, તદ્દન મોનોટોનસ લાઈફમાં જીવવાનું ય શું? સાવ આવું તે કેમ ચાલે? લાવ, હું જ સામેથી કંઈ પ્રયત્ન કરું, એમ વિચારી વહેલી સવારે મે દૂધ વાળા થી શરૂઆત કરી.

-અલ્યા, આજ કાલ મ્યુનિસિપાલીટી વાળા તારે ઘેર છૂટથી પાણી આપે છે કે?

-કેમ બેન, આવું પૂછો છો? એણે ભોળે ભાવે પૂછ્યું.

-આવું નહી તો કેવું પૂછું? તું તે દૂધ લાવે છે કે પાણી?

-મા જગદંબાના સોગન ! બેન, જો હું દૂધમાં પાણીનું એક ટીપું પણ  ભેળવતો હોઉં તો.

-તો પાણીમાં દૂધ ભેળવતા હશો.  બધું એક નું એક જ ને?

-આ સોસાયટીમાં બીજા દસ જણા મારી પાસેથી દૂધ લે છે. એમને પૂછી જોજો, બેન.  આજ સુધી એક પણ ફરિયાદ નથી આવી.

-એટલે મારે પણ તમને કશું નહી કહેવાનું? એમાં  જ તો તમને ફાવતું પડી ગયું છે ને?

ગમે એમ ન બોલો બેન.

-તો શું ‘ન ગમે એમ બોલું?’ પણ આવું જ દૂધ આપવું હોય તો બહેતર છે કે કાલથી દૂધ જ ન આપશો, અમે નળેથી પાણી ભરી લઈને ચલાવી લઈશું.

-જેવી તમારી મરજી, બેન. પછી એ પાણીની જ ચા બનાવીને પીજો. 

અને એ ચાલતો થયો. પત્યું, મારા ઝઘડવાના મૂડ પર પાણી ફેરવીને એ તો જતો રહ્યો. મારી સવાર બગાડી. પણ કંઈ વાંધો નહી, છોકરાઓ હમણા જ ઊઠ્યા છે, લાવ એમને પકડું.

-અલ્યાઓ! બન્ને જણ ક્યારના રૂમમાં શું કરો છો?

-મમ્મી, અમે ટાઈમ ટેબલ ગોઠવીએ છીએ.

-અત્યારે ટાઈમ ટેબલ ગોઠવવાનો ટાઈમ છે કે?

-અત્યારે નહી તો પછી ક્યારે ગોઠવીએ મમ્મી?

-રાત્રે ટાઈમ ટેબલ ગોઠવતા શું થતું હતું?

-રાત્રે તો તારો ડ્રેસ લેવા તેં અમને તારા દરજી ને ત્યાં મોકલ્યા હતા.

-તે દરજીને ત્યાં રાત થોડાં જ રોકાયા હતા, આવીને શું કર્યું  હતું?

-આવતા મોડું થયેલું તેથી તેં જ તો કહ્યું હતું – ‘ચાલો, હવે સુઈ જાવ, સવારે વહેલું ઊઠવાનું છે. ટાઈમ ટેબલ સવારે ગોઠવજો.’

-એમ પાછા મારું કહ્યું માની જાવ એવા ડાહ્યા ડમરા તમે ખરા ને?

-ચાલ મમ્મી, અમને સ્કુલે જવાનું મોડું થાય છે, બાય બાય.

લો, આ ઝઘડો પણ કંઈ બરાબર જામ્યો નહી. ઝઘડો તો બરોબરિયા સાથે જ જામે. અરે હા, પતિદેવ! ઠીક યાદ આવ્યા.

-કહું છું, સાંભળો છો? કેટલી વાર ઘોર્યા કરવું છે? ઉઠો હવે.

-તું ચા મૂક, હું બ્રશ પતાવીને આવું છું.

-તમને તો બ્રશ કરતા ય ભાઈસા’બ અર્ધો કલાક થાય છે.

-કંઈ અગત્યનું કામ છે?

-હા, આજે તો બરાબર ઝઘડવું છે.

-શું?

-કંઈ નહી, અગત્યના કામો તો સવારના પહોર માં શું હોય?

તો લાવ, ચા પીતા પીતા જરા છાપું જોઈ લઉં.

-હવે મુકોને છાપું બાજુ પર, બે ઘડી જરા મન મુકીને ઝઘડો તો ખરા,  આઈ મીન બે ચાર વાતો કરો.

-બૈરા સાથે તે વળી શું વાતો કરવાની?

-એ કરતા એમ કહોને કે – ‘પોતાના બૈરા સાથે વળી શું વાતો કરવાની?’

-અરે વાહ! કાફી સમજ્દાર છે તું તો, ચાલ, હું નહાવા જાઉં.

ને ‘એ’ નહાવા જતા રહ્યા. આમ પણ આવા ‘એકતરફી’ ફીક્કાફાસ ઝઘડામાં લિજ્જત પણ શું આવે? આમ તો હું ધારું તો પાડોશી સાથે સારી એવી જામી જાય, પણ એ ય બહાર ગયા છે. કચરો લેવા આવનારી ને મે ધમકાવી જોઈ, પણ એ તો એક પણ શબ્દ બોલ્યા વિના ચુપચાપ કચરો લઈને ચાલતી થઇ.

બપોરે મારી કામવાળીને આવતી જોઇને હું ખુબ ખુશ થઇ ગઈ. હાશ! આ સારી હાથમાં આવી, હવે મઝા આવશે, આજે તો એની સાથે એવી જમાવું કે...

-પધારો, મહારાણી બા! એ પગથીયું ચડતી હતી ત્યાં મે એને સંભળાવ્યું. એણે મારી સામે જોયું અને માત્ર હસી.

-આ તે કંઈ ટાઈમ છે, કામે આવવાનો?  મે સહેજ ઊચે સાદે કહ્યું, તો પણ એ ચુપ  રહી.

-અલી એય, તને કહું છું, મોઢામાં માગ ભર્યા છે કે?

-ઘેર મે’માન આયા’તાં, બુન. એ  ધીમેથી બોલી.

-ઓહોહોહો! બહુ સ્વાગત કર્યું હશે નહી મે’માનોનું? આ જો કપડા, ધોયા છે કે ધોકાવી જ નાખ્યા છે?

-પાછા ધોઈ આપીશ.

-સાબુ મફત માં આવતો હશે, નહી?

-મારા પગારમાં થી સાબુના પૈસા કાપી લેજો, બુન.  

મેં ત્યાર પછી એને આઠ થી દસ વાક્યો ઉશ્કેરણી જનક કહ્યા, પણ એ તો ચુપ ચાપ એનું કામ કરતી રહી. હું નિરાશ થઇ ગઈ. પછી તો ધોબી, માળી, પગી, શાકવાળો વગેરે ઘણાની સાથે ઝઘડો કરવાની ટ્રાય કરી જોઈ, પણ કોઈ એ મને મચક ન આપી. મને તો ખાવાનું ય ન ભાવ્યું અને બપોરની ઊઘ પણ બરાબર ન આવી. હું વિચારતી હતી કે આખરે – ‘આ બધાને થયું છે શું?’

પ્રોસેસ ઈઝ મોર ઈમ્પોર્ટન્ટ ધેન પ્રોડક્ટ.

પ્રોસેસ ઈઝ મોર ઈમ્પોર્ટન્ટ ધેન પ્રોડક્ટ.        પલ્લવી જિતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

પ્રાણીશાસ્ત્ર નાં પ્રખર અભ્યાસુ એવા એક વિદ્વાન મનુષ્યે કહ્યું છે, ‘પ્રાણીઓ સવારથી સાંજ સુધી કામ કરે છે, અને તેઓ  શારીરિક થાક અનુભવે છે, ત્યારે જ આરામ કરે છે.’  પરંતુ  ઘણા બધાં પ્રાણીઓનું નિરીક્ષણ કર્યા બાદ મને જણાયું છે કે –‘મોટેભાગે ના પ્રાણીઓ દિવસનો (અને કદાચ રાત નો પણ) મોટો ભાગ આરામમાં ગાળે છે, અને કોઈ (આ કોઈ એટલે મનુષ્ય અથવા ભૂખ) એમની પાસે પરાણે કામ ન કરાવે, ત્યાં  સુધી તેઓ કામમાં પ્રવૃત્ત થતાં નથી.’  આ વાત હું એમ ને એમ નથી કહેતી, પરંતુ એના અનેક ઉદાહરણો આપીને કહું છું.

અમારે ત્યાં બિલાડી નું એક બચ્ચું છે. એને રોટલી બતાવીએ તો પણ એ જલદીથી ઊઠીને રોટલી ખાવા આવતું નથી. હા, એ બેઠું હોય ત્યાં રોટલીનો ટુકડો મૂકીએ તો થોડીવાર રોટલી ની સામે જોઈ રહે, પછી જરા આળસ મરડે, અને પછી જાણે આપણા પર ઉપકાર કરતુ હોય એમ રોટલી ખાય. દિવસનો મોટો ભાગ એ ઊંઘ્યા કરે છે. કોઈ રસોડામાં જાય તો ‘મ્યાઉ – મ્યાઉં’ કરીને ખાવાનું માંગે. આખા દિવસની પ્રવૃત્તિ માં ફક્ત ક્યારેક ક્યારેક પોતાના શરીરને ચાટીને ચોખ્ખું કરવાનું કામ કરે, બસ.અમારા પડોશીનો કૂતરો પણ ભસવા કે પૂંછડી પટપટાવવા  સિવાય ખાસ કશું કામ કરતો નથી. અમારા દૂધવાળા રબારીની ભેંસ પણ ખાવા અને વાગોળવા સિવાય કશું કામ કરતી નથી. મે જોયું છે કે – ગધેડાઓ પણ ડફણા નો માર પડે તો જ કામ કરવા તૈયાર થાય છે.

આ બધા ઉદાહરણો જોતાં, ઉપરનું વિદ્વતા પૂર્ણ વિધાન, ‘પ્રાણીઓ સવારથી સાંજ સુધી કામ કરે છે, અને તેઓ  શારીરિક થાક અનુભવે છે, ત્યારે જ આરામ કરે છે.’ એ સાચું જણાતું નથી. માણસને વારંવાર આ વિધાન કહીને, પ્રાણીઓના ખોટા દાખલા આપીને, એને કામ કરવા પ્રેરિત કરવાનું, કોઈ વિદ્વાન માણસનું આ કાવતરું હોય એવું મને તો જણાય છે. 

બાકી સ્વાનુભવે મને તો જણાયું છે કે, - મનુષ્ય જ એક એવું પ્રાણી છે, જે સવારથી સાંજ સુધી કામ કરે છે, એટલું જ નહિ પરંતુ ક્યારેક તો રાત્રે પણ કામ કરે છે.  અરે, દિવસો ના દિવસો સુધી અને રાતોની રાતો સુધી એ કામ કરે છે. ઘણીવાર તો શારીરિક થાક અનુભવે છતાં આરામ કરતો નથી, તો પછી માનસિક થાક તો ગણતરીમાં લેવાનો સવાલ જ ઊઠતો નથી. આપણા લાડીલા નેતા જવાહરલાલ નહેરુ જ આપણને સૂત્ર આપતા ગયા છે, ‘આરામ હરામ હૈ.’ જ્યારે મનુષ્ય સિવાયના પ્રાણીઓ ‘આરામ હમારા રામ હૈ’ નું સૂત્ર પાળી રહ્યા છે.

કેટલાંક પ્રાણીવીદ તો એમ પણ કહે છે, ‘ પ્રાણીઓ ક્યારે ય થાક કે કંટાળો અનુભવતાં નથી.’ પણ મને તો લાગે છે કે, પ્રાણીઓ જ વધુમાં વધુ થાક કે કંટાળો અનુભવે છે. તેથી જ સ્તો તેઓ દિવસનો મોટો ભાગ નિષ્ક્રિય થઈને પડી રહે છે. નથી તો તેઓ ગઈકાલ નો વિચાર (અફસોસ) કરતાં કે નથી તો તેઓ આવતી કાલનો વિચાર ( ચિંતા) કરતાં. વિદ્વાનો કહે છે કે, ‘માણસો થાકીને કે  કંટાળીને કામ કરવાનું છોડી દે છે જ્યારે પ્રાણીઓ તેમ નથી કરતાં.’ તો તેનું એક કારણ એવું ય છે કે, પ્રાણીઓ કામ જ નથી કરતા.

આ વાત પેલી જોક જેવી છે:

જજ : (વકીલને) તમારા અસીલના છુટાછેડા લેવા પાછળનું કારણ શું છે?

વકીલ: ‘લગ્ન’ નામદાર.

જે માણસે લગ્ન કર્યા હોય એને જ છુટાછેડાની લમણાઝીંક કરાવી પડે, વાંઢાને વળી આવી બધી શી પંચાત? અને એટલે જ જે પ્રાણી ( એટલે કે માણસ) કામ કરે એને થાક પણ લાગે જ અને કંટાળો પણ આવે જ.

પ્રાણીશાસ્ત્ર નાં અભ્યાસનું એક તારણ એવું ય છે કે – ‘પ્રાણીઓ રાત્રે આરામથી ઊંઘી જાય છે, જ્યારે માણસને રાત્રે ઊંઘ આવતી નથી અને સવારે ઊંઘમાંથી જાગવાનું મન થતું નથી.’ આ તારણ માત્ર એક જ હકીકત નું બયાન કરે છે, કે – પ્રાણીઓને કોઈ ચોઈસ – બોઈસ જેવું કંઈ છે નહીં. ‘રાત પડી, અંધારું થયું, સુઈ જાવ. સવાર થઇ, અજવાળું થયું, જાગી જાવ’

જ્યારે માણસની સામે તો રમણીય રાત્રીના કેટકેટલાં આકર્ષણો પડેલાં છે. રાત્રે નાઈટ ક્લબ માં જઈને ડ્રીંક, ડીનર અને ડાન્સ કરવાનું, બમ્પર ઇનામો વાળી હાઉસી અને તીનપત્તી રમવી, જોવા જેવી (કે પછી ન જોવા જેવી) લેઇટ નાઈટ ફિલ્મો જોવી, બે નંબરના અઢળક નાણા ગણીને (કે ગણ્યા વિના)  સુટકેસમાં ભરી એને માળીયે ચઢાવવી. રાત્રે ૧૨ થી ૮ દરમ્યાન ફ્રી મળતા ઈન્ટરનેટ નાં કલાકો વાપરવા, મિત્રો સાથે ગપ્પા મારવા, અને બીજું ઘણું બધું.

 આવા અગણિત આકર્ષણો જેની સામે બાહો ફેલાવીને પડ્યા હોય, તે રાત્રે વહેલો સુઈ જ શી રીતે શકે? અને જે રાત્રે વહેલો સુઈ ન શકે એ સવારે વહેલો ઊઠી શી રીતે શકે?  ‘રાત્રે વહેલો સુઈ જે વહેલો ઊઠે વીર, બળ બુધ્ધિ  ને ધન વધે  સુખમાં રહે શરીર.’ એ પંક્તિ પણ કોઈ પ્રાણીવીદે પ્રાણીઓની ફેવર કરીને જ લખી છે, મનુષ્યને ભલા એની સાથે શી લેવા દેવા?

પશુ પક્ષકારો કહે છે કે –‘કુદરતે પોતાનો ખજાનો જે પ્રાણીઓ સામે ખુલ્લો મૂક્યો છે, તે જ ખજાનો મનુષ્ય સામે પણ ખુલ્લો મૂક્યો છે. રંગ બેરંગી ફૂલો, ખળ ખળ વહેતી નદીઓ, ઘટાઓ. રમણીય પર્વતો, વગેરે વગેરે.. પણ પ્રાણીઓ આ ખજાના નો ભરપૂર આનંદ માણે છે, જ્યારે મનુષ્ય એનો જોઈએ તેટલો આંનદ માની શકતો નથી.’

આની પાછળનું કારણ વિચારતા મને લાગે છે કે, મનુષ્ય વિચારશીલ પ્રાણી છે. એ નજીકના અને દૂરના ભવિષ્ય વિશે વિચારી શકે છે. (માત્ર લગ્ન કરતી વખતે જ આ વિચાર શક્તિ કુંઠિત થઇ જાય છે) એને ખબર છે કે, રંગ બેરંગી ફૂલો મૂરઝાઇ જવાના છે, ખળ ખળ વહેતી નદી સૂકાઈ જવાની છે, ઘટાઓ વિખેરાઈ જવાની છે, અને ડુંગરા તો દુરથી જ રળિયામણા છે.

આવી સમજની પ્રતીતિ જ એના આનંદ ને ઉડાડી મૂકે છે. પ્રાણીઓ નહાય છે, ખાય છે, પીએ છે ત્યારે બધી પ્રક્રિયાઓ એમને આનંદ આપનારી છે, જ્યારે માણસ ખાતી વખતે વિચારે છે, ‘આજે ઉઘરાણીના રૂપિયા ન આવ્યા તો ઝેર ખાવાનો વખત આવશે.’ અથવા ‘આજે કામવાળી ન આવી તો વાસણ જાતે ઘસવા પડશે’

પાણી પીતી વખતે માણસ વિચારે છે, ‘આ વખતે પાણીનો બોર ઊંડો કરાવવા ખર્ચની જોગવાઈ કરવી પડશે’ માણસ નહાતી વખતે વિચારે છે, ‘સાલું, જ્યારથી ગીઝર મૂકાવ્યું છે, ત્યારથી લાઈટ બીલ જાલિમ આવે છે, ઈલેક્ટ્રીસીટી વાળા બેફામ ટેક્સ લઈને વગર પાણીએ નવડાવી નાખે છે’

આવા આવા વિચારોને લીધે જ માણસ પ્રક્રિયાનો આંનદ લઇ શકતો નથી. માણસે જ કહેવત કરી છે કે – Process is more Important than Product.’  અન્ય કહેવતોની જેમ આ કહેવત પણ  એણે માત્ર કહેવા માટે જ કરી છે,  અનુસરવા માટે નહી. એ જે હોય તે, પણ એક વાત અહીં નિર્વિવાદ સાબિત થાય છે કે – ‘પ્રભુએ માણસને વિચારશક્તિ આપીને ભારે અન્યાય કર્યો છે.’

મારી એક ફ્રેન્ડ આ સાંભળીને કહે છે, ‘ભગવાને માણસને હસવાનું વરદાન આપ્યું છે, જ્યારે પ્રાણીઓ હસી શકતા નથી.’ વાત એની એક રીતે સાચી છે, પરંતુ હસવાની તક મળે ત્યારે પણ માણસ વિચારમાં પડે છે, ‘હું હસું? કે નાં હસું? હસવાથી મને શું ફાયદો થશે?’  અને  માણસ આવું વિચારવામાં હસવાનું પણ ચૂકી જાય છે. અમે ‘હાસ્યલેખો’ લખી લખીને માણસને હસવાનું યાદ કરાવીએ છીએ, એ વાંચીને પણ એને હસવું ન આવે તો તો પછી- ‘જેવા જેના નસીબ’

માણસ સિગારેટ, તમાકુ, દારુ જેવા વ્યસનોનું સેવન  કરે છે. નાટક – ચેટક કે ફિલ્મો જોવા જાય છે. નાચ – ગાનનો જલસો ગોઠવે છે. તે કઈ આનંદ મેળવવા માટે નથી કરતો,  પરંતુ થાક અને કંટાળો દૂર કરવા માટે કરે છે, અને એમાં ક્યારેક સફળ પણ થાય છે. જેમણે ‘વીજળીના બલ્બ’ ની શોધ કરી, એ પ્રસિદ્ધ વૈજ્ઞાનિક ‘થોમસ આલ્વા એડીશન’ જેવા કેટલાક કામને જ આનંદ ગણતાં અને કામમાં પોતાની જાતને પણ ભૂલી જતા મનુષ્યો ની વાત જુદી છે. એકવાર એમની પત્નીને તેઓ ફરવા લઇ જવા તૈયાર થયા. પત્નીએ ભૂલથી એમને કહ્યું, ‘તમારી મનપસંદ જગ્યાએ ફરવા લઇ જાવ’ તો એડીશન પત્નીને પોતાની સદા પ્રિય એવી જગ્યા  પ્રયોગ શાળામાં ફરવા લઇ ગયા.

એડીશન જેવા મહાન માણસો કામથી થાક કે કંટાળો ન અનુભવે તે વાત જુદી છે. પરંતુ બધા માણસો કંઈ થોમસ આલ્વા એડીશન નથી હોતાં.  

આપણે જીવીએ છીએ શાના માટે?

આપણે જીવીએ છીએ શાના માટે?   પલ્લવી જિતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

પતિ: હજી સુધી જમવાનું તૈયાર નથી થયું? હવે રહેવા દે, હું બહાર જમી લઈશ.

પત્ની: પાંચ મિનિટ રાહ જુવો.

પતિ: કેમ, પાંચ મિનિટ માં જમવાનું તૈયાર થઇ જશે?

પત્ની: ના, પાંચ મિનિટમા હું તૈયાર થઇ જઈશ. હું પણ આજે તમારી સાથે હોટલમાં જ જમી લઈશ.

પતિ પત્ની વચ્ચેનો આ સંવાદ બતાવે છે કે હોટલના એટલે કે રેસ્ટોરાં ના ખાણાની મજા જ કંઈ અનેરી હોય છે. બાળકો પણ ‘આજે તો હોટલમાં ખાવા જવાનું છે’ એમ સાભળે તો અતિ આનંદ માં આવી જાય છે. પત્ની કલાક બે કલાક ની મહેનત બાદ રસોઈ તૈયાર કરે છે, અને પતિ ઓફીસ જવાની હાય વોય મા પાંચ કે દસ મિનિટ મા રસોઈ ઝાપટીને ઊભો થઇ જાય છે.  જો કે એ જ ગૃહસ્થ કોઈ  હોટલમાં જમવા જાય છે ત્યારે ખુબ જ શાંતિ પૂર્વક અર્ધો કલાક કે એક કલાક જમવામાં ગાળે છે.

ઘરમાં પત્નીને રસોઈ બનાવતા પાંચ દસ મિનિટ મોડું થઇ જાય તો પગ પછાડતો, સ્વસ્તિવચનો  સંભળાવતો કે જમ્યા વિના ઓફેસે જતા રહેવાની ધમકી આપતો પતિ , રજાના દિવસોમાં હોટલની લાંબી લાઈનમાં ઊભા રહી,  કે કલાક વેઈટીગ રૂમમાં બેસીને વારો આવવાની રાહ જોતો, શાંતિથી જમવા તૈયાર થાય છે. આના પરથી પણ અનુમાન કરી શકાય છે કે ઘરનાં   ખાવાનાં   કરતા હોટલનું ખાવાનું કેટલું સ્વાદિષ્ટ, ચટાકેદાર અને લિજ્જતદાર  હોય છે. આમ હોટલ જ એક એવી સંસ્થા છે કે જે એક ‘ગૃહસ્થ’ ને  ‘સદ ગૃહસ્થ’ બનાવે છે

.

ઘરમાં તો પત્ની એ જે દિવસે, જે વેળાએ, જે કંઈ બનાવ્યું હોય તે ખાવું પડે છે, એમાં પસંદગીને કોઈ અવકાશ નથી. જ્યારે હોટલમાં મેનુ માથી મનપસંદ વાનગીઓ મંગાવવાનો અવકાશ હોય છે. એનાથી  સ્વાદેન્દ્રિય વધુ તીવ્ર થાય છે અને  પાચેન્દ્રીય વધુ કાર્યરત થાય છે. વાનગીઓમાં જરા પણ  કંઈ ગરબડ લાગી તો પૂરા વટથી એને બદલાવી શકાય છે. જ્યારે ઘરમાં? વધુ પડતા નમક કે મરચાની વાત કરી તો શ્રીમતીજી ને મરચા લાગી જાય છે, અને એ એકતરફી ચર્ચા થી  શ્રીમાનના આંખમાં પાણી લાવીને જ જંપે છે. પછી તો પતિ પણ આવા સ્વાદભર્યા (??) ભોજનથી ટેવાઈ જાય છે,  અને ‘આ તો રોજ નું થયું’ એમ મનમાં બબડી ચુપચાપ જમીને ઊભો થઇ જાય છે.

એવું કહેવાય છે કે, ‘વાનગી બનાવનાર અને પીરસનારના મૂડ ની અસર જમનારના પાચનતંત્ર પર થતી હોય છે. હિંગ – હળદરની વાસ અને ડાઘ વાળા કપડા પહેરેલી, અસ્ત વ્યસ્ત વાળ વાળી  અને ચઢેલા મોં અને બગડેલા મૂડ વાળી વાઈફ રોટલી  પીરસે તે કરતાં સુઘડ યુનિફોર્મ વાળો વેઈટર, સસ્મિત વદને રોટલી પીરસે તો માણસને બે રોટલી વધારે ખાવાનું મન થાય એ સમજી શકાય એવી વાત છે. (છેવટે પૈસા તો બન્ને જગ્યાએ ચૂકવવાના છે) 

ઘરમાં જમવા બેઠા હોય ત્યારે ક્યાં તો છોકરાઓ કકળાટ કરતા હોય, અથવા તો ટીવી પર કાવાદાવા વાળી કે ઢીશુમ-ઢીશુમ બ્રાંડ સીરીયલો કે મૂવી ચાલી રહ્યા હોય, યા તો પડોશમાંથી ઝઘડાનો અવાજ આવી રહ્યો હોય. ત્યારે તમે જ કહો ભલા, કોઈ માણસ શાંતિથી જમી જ કઈ રીતે શકે? જ્યારે હોટલમાં તો  મંદ મંદ પ્રકાશ વેરતી લાઈટ્સ હોય, ટેબલ પર ફ્લાવર વાઝમાં સરસ મજાના ફૂલો મૂક્યા હોય, સુમધુર સ્વરે સંગીત રેલાતું હોય ત્યારે? અહાહાહા! જમવાની જે લિજ્જત આવે છે તે હોટલમાં જમ્યા હોય તે જ જાણે.

ઘરમાં તો એનુ એ જ રસોડું, એ ના એ  જ ટેબલ-ખુરશી, એ ની એ જ રસોઈ, એ ના એ જ છોકરાં, એ ની એ જ વાઈફ...ઉફ! જ્યારે જુદી જુદી હોટલમાં, જુદા જુદા વાતાવરણમા અને ભાગ્યમાં હોય તો જુદી જુદી કંપનીમાં,  જમવાનું જેના નસીબમાં લખાયેલું હોય એ જ ભોગવી શકે. ન ભોગવી શકનારા ઈર્ષ્યા વશ કહે છે, ‘હોટલનું ખાણું વાસી, તળેલું અને વધુ પડતું મસાલેદાર હોઈ, આરોગ્યને નુકસાન કરે છે, ‘ગઈ કાલના ગાંઠીયા આજ ની ચટણી હોય છે.’  તો એમને એટલું જ કહેવાનું કે ચટણી ચટાકેદાર હોય છે અને એની જ માંગ વધુ હોય છે. 

મારું તો એ કહેવું છે કે, ક્યારેય હોટલમાં નહિ ખાનારા, ફક્ત ઘરમાં જ ખાનારા ક્યારેય માંદા નથી પડતા શું?  મેં તો ‘આરો’  નું પાણી પીનારા ને જ કિડનીના રોગ નાં ભોગ બનતા વધુ જોયા છે.(આ તો માત્ર મારું અવલોકન અને મારો અભિપ્રાય છે) બાકી આ  પેટનું તો પેલી પટલાણી જેવું છે, જેમ પાળો એમ પળે.

એક સરપંચ પટેલને ત્યાં એક ખેલ કરનારો આવ્યો. એણે મોટી વજનદાર ભેંસ ને ખભા પર ઊંચકી બતાવી. પટેલે ખુશ થઈને એને એક સો એક  રૂપિયા ઇનામ આપ્યું. એ જોઈ પટલાણી બોલ્યા, ‘એમાં શું નવાઈ? આ તો કોઈ પણ કરી શકે.’ પટેલે કહ્યું, ‘તમે કરી બતાવો તો તમને પાંચ સો એક રૂપિયા આપું.’ પટલાણી એ છ મહિનાની મુદત માંગી. છ મહિના પછી પટલાણીએ પણ મોટી વજનદાર ભેંસ ઊંચકી બતાવી. પટેલે પાંચ સો એક રૂપિયા આપતા પૂછ્યું, ‘પટલાણી, આવું શી રીતે બન્યું?’ પટલાણી બોલ્યા,’ પ્રેકટીસથી, આપણી ભેંસને પાડી જન્મી તે દિવસથી મે રોજ એને ઊંચકવાની પ્રેકટીસ કરી, પાડીની ભેંસ બની ત્યા સુધી રોજ એને ઊંચકવાની પ્રેકટીસ થી ભેંસ ઊંચકી શકી.’

  પ્રેકટીસથી  માણસ શું ન કરી શકે? પથરા પણ પચાવી શકે. અમે દર ઉનાળે શેરડીનો રસ અઠવાડિયા માં ત્રણ દિવસ પીએ છીએ. અમારા પાડોશીએ દેખાદેખીમાં એક ઉનાળે શેરડીનો રસ આખી સિઝનમાં  માત્ર ત્રણ વખત પીધો, એમાં એમને કમળો અને કમળામાં થી મીસીસ કમળો (કમળી)  થઇ ગઈ,  નસીબની બલિહારી બીજું શું?

ઘણા કહે છે કે, હોટલમાં જે વાસણોમાં રાંધવામાં આવે છે તે બરાબર સાફ નથી હોતા. ઘરમાં પણ કામવાળા ન આવે ત્યારે એવું જ હોય છે ને? કેટલાક કહે છે કે, હોટલમાં ગ્લાસમાં ગ્રાહકોએ વધારેલા એંઠા પાણીમાં જ બીજું પાણી ઉમેરીને બીજા ગ્રાહકોને પધરાવી દેવામાં આવે છે. પોઝીટીવલી  વિચારીએ તો એ રીતે ‘પાણીનો બચાવ’ જ થાય છે ને? પાણીનો બચાવ કરવું કેટલું જરૂરી છે. તમે જ કહો, એઠું ખાવું બિન આરોગ્યપ્રદ હોત તો ભગવાન શ્રી રામ શબરીના એંઠા બોર ખાત ખરા?

એક હોટલમાં અમે ચા પીવા ગયા ત્યારે વેઈટરે પૂછ્યું, ‘મેમસાબ કઈ ચા લાવું? બાદશાહી કે જનતા?’ અમે પૂછ્યું, ‘એ બે માં શું ફેર છે?’ એણે કહ્યું, ‘બાદશાહી ચા પીધા પછી ગ્રાહકોએ  કપમાં વધારેલી ચા ગરમ કરીને જનતાને આપીએ એ જનતા ચા.’  બાદશાહો (નેતાઓ) અને જનતા (પ્રજા) વચ્ચેનો આવો મીઠો સંબન્ધ આજે પણ સચવાઈ રહ્યો છે.

આજકાલ આરોગ્ય ખાતાના અધિકારીઓ હોટલો પર ત્રાટકીને બિન આરોગ્યપ્રદ ખાદ્ય સામગ્રીનો નાશ કરે છે. પણ જે લોકો નિયમિત પણે હપ્તા ચૂકવે છે એમને આવી પ્રક્રિયા માંથી પસાર થવું પડતું નથી. નિયમિત હપ્તા ભરનારી હોટલોમાં તો કાયમ આરોગ્યપ્રદ ખાવાનું જ મળે છે.

સંતાત્માઓ કહે છે, ‘કેટલું ક્ષણ ભંગુર છે આપણું  જીવન!’ આવા નાનકડા જીવનમાં જે થોડી ઘણી વેળાએ હોટલમાં જમવા જઈએ ત્યારે આરોગ્ય –બિન આરોગ્ય ની કડાકૂટ માં પડ્યા વગર આનંદથી ભોજન લેવું. આખરે આપણે જીવીએ શેના માટે? (ખાવા માટે જ ને?)

અપના ઘર.

અપના ઘર.     પલ્લવી જિતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

પુરાણ કાળમાં મહમ્મદ તઘલખે ભારતની રાજધાની માટે જેમ, ‘દિલ્હીથી દોલતાબાદ’ કરેલું,  એમ અમે મારા પતિદેવની નોકરી અર્થે ‘અમદાવાદ થી અતુલ’ અને ફરીથી  ‘અતુલથી અમદાવાદ’ કર્યું. દિલ્હીથી દોલતાબાદ કરવામાં જેમ અનેક ઘરડા માણસો ઉપર સિધાવી ગયા હતા, એમ અમારા અતુલથી અમદાવાદના કાર્યક્રમમાં ઘણા જુના ફર્નિચરના હાજાં ગગડી ગયા.

વેચવા કાઢ્યું તો લોકોએ મફતના ભાવે માગ્યું. અને રીપેર કરવા ધાર્યું તો સુથારોએ સ્પેશીયાલીસ્ટની કન્સલ્ટીંગ ફી જેવો ધરખમ ચાર્જ માંગ્યો. છેવટે  એ ફર્નિચરને ‘માથે પડેલા ઘર જમાઈ’ ની જેમ ઘરના સ્ટોર રૂમના એક ખૂણામાં નાખી, એના પર જૂની ચાદર ઓઢાડી દીધી. ‘દેખવું ય નહિ ને દાઝવું ય નહિ’ 

 

ભુતકાળમાં અમદાવાદમાં જ અમે ભાડાના પાંચ ઘર બદલ્યા હતા. ‘માણસ આજે સજ્જન લાગે છે, પણ આવતી કાલે એ જ ગુંડો ન થઇ જાય એની શી ખાતરી?’ એમ વિચારીને મકાન માલિકો ૧૧ મહિનાનો દસ્તાવેજ કરીને જ ઘર ભાડે આપતા. ‘અલક ચલાણી, પેલે ઘેર ધાણી’ ની રમત રમતા રમતા અમે ખુબ કંટાળી ગયા હતા. ‘કાશ! હમારા અપના એક ઘર હોતા, છોટા હી સહી પર અપના હોતા’ એ સ્વપ્ન હતું.

લગ્નની દસમી વર્ષગાંઠ પર સવાર સવારમાં પતિદેવે મને એક કીચેન ભેટ આપી.

-આને હું શું કરું?  મે મૂળભૂત સવાલ કર્યો.

-એમાં ચાવીઓ ભેરવજે. એમણે પ્રેમથી કહ્યું.

-ચાવીઓ? શેની ચાવીઓ?  

-ઘરની ચાવીઓ, આપણા ઘરની ચાવીઓ.

-હેં? તમે ઘર લીધું? આપણું ઘર? ક્યારે? ક્યાં? મે એકસામટા સવાલોની ઝડી વરસાવી.

એમણે મને ઘરની ચાવીઓની સાથે સાથે ઘરની ડીટેલ્સ પણ આપી. પછી તો અમારા પડોશીઓ, સગા વહાલાઓ, ઓફીસના લોકો અને મિત્રોએ અમારા નવા ઘરની વાત જાણી. બધાએ અમને વધાઈ આપી અને સવાલો પુછવા લાગ્યા. 

-હેં? તમે નવું ઘર લીધું? ક્યાં લીધું? કેટલામાં લીધું? ક્યારે રહેવા જવાના?

-બસ, પઝેશન મળે કે તરત.

-પઝેશન ક્યારે મળવાનું?

-અમે બધા પૈસા ચૂકવી દઈએ કે તરત.

-લગભગ ક્યારે રહેવા જશો?

-નક્કી નથી.

છેવટે બધા પૈસા ભરાઈ ગયા, પઝેશન મળી ગયું, એટલે  એક દિવસ નક્કી થઇ ગયું કે નવા ઘરમાં ક્યારે રહેવા જવું. મેં અમારો સામાન પેક કરવા માંડ્યો. જ્યારે પેક થયેલો સામાન ટ્રકમાં ચઢાવ્યો ત્યારે થયું, ‘અધધધ! આટલો બધો સામાન? અને તે પણ આટલા નાનકડા ઘરમાં હતો? અને આટલો સામાન હતો તો અમે આ ઘરમાં કેવી રીતે સમાયા? વળી મહેમાનો શી રીતે સમાયા?

નવા ઘરમાં મજુરોએ ટ્રકમાંથી ધડાધડ સામાન ઉતારવા માંડ્યો. મે કહ્યું,’જરા ધીમેથી, સંભાળીને - સાચવીને સામાન ઉતારો.’ તો મજુરો કહે, ‘કોઈ ચિંતા ન કરો, બેન. તમારા સામાનને કઈ નહિ થાય.’ જેમ કોઈ બાળક માં થી વિખૂટું પડી જાય એમ અમારા ફ્રિજનું ઉપરનું બારણું ફ્રીઝથી છુટું પડી ગયું. લાકડાના કબાટના બારણાનાં મિજાગરા છુટા પડી ગયા.સ્ટીલની પવાલી (મોટી ઉંચી તપેલી) માં મોટો ગોબો પડી ગયો.

ટીવી ની બે સ્વીચ મરડાઈ ગઈ. કાચના ત્રણ ગ્લાસ શહીદ થઈ ગયા. સ્ટીલની મોટી તિજોરીએ  પોતાની ભારેખમ કાયાને લઈને દાદર ચઢવાની નાં પાડી દીધી. એને દોરડેથી બાંધી ઉપરના રૂમની બાલ્કનીમાંથી ઉપર ખેંચી. આ ક્રિયા એને અરુચિકર લાગતા રિસાઈને એણે પોતાના અરીસાના સેંકડો ભાગ કરી, એ ભાગો  વેરવિખેર  કરી નાખીને રીસ પ્રગટ કરી. ગેલેરીની રેલીંગ તિજોરીનો ભાર ખામી ન શકી એટલે એક જગ્યાએથી બેવડ વળી ગઈ. મજુરોના કહેવા પ્રમાણે – ‘બસ, આટલું જ થયું, બીજું કઈ નો થ્યું.’

ફટાફટ સામાન ઉતરાવી, પૈસા લઇ ટ્રક વાળો મજુરો સાથે વિદાય થયો. પતિદેવ પણ સમય થતા ઓફિસે સિધાવ્યા. અને ‘કોઈ મહારાણી પોતાના ભૂતકાળના વૈભવી પરંતુ વર્તમાન કાળના ખંડિત સામ્રાજ્યના ખંડહરમાં બેસીને નિસાસા નાખે,’  એવી હું મારા ઘરના અવ્યવસ્થિત એવા સામાનના ઢગલા પર બેસી, ‘ક્યાંથી શરું કરું?’ એવું વિચારતી હતી. ત્યાંજ યાદ આવ્યું કે ફ્રીજ અને કબાટોની ચાવીઓ તો પતિદેવ ઓફીસ લઇ ગયા એ બેગમાં જ રહી ગઈ હતી. હવે?

મેં ઓફિસે એમને ફોન કર્યો તો એમને મને કહ્યું, ‘તું સામાન છૂટો પાડવા માંડ, હું કલાકેક માં આવું છું.’ મેં  સામાન છૂટો પાડવા માંડ્યો. ત્રણ કલાક પછી તેઓ આવ્યા. અને મને ઘરના સામાનના ઢગલા વચ્ચે બેઠેલી જોઇને હેબતાઈ ગયા.

-અ...આ... આ... બધું શું છે? માંડ માંડ એ અવાજ કાઢી શક્યા.

-આ આપણા ઘરનો સામાન છે.  મેં નિર્દોષતા પૂર્વક કહ્યું.

-એ તો મને પણ દેખાય છે, પણ એ બધો ફેલાવ્યો છે કેમ?

-લો, તમે જ તો ફોન પર કહ્યું હતું કે સામાન કાઢતી થા, હું આવું છું.

-માય ગોડ, આટલો બધો સામાન ક્યારે ગોઠવાશે? એમ કર, તું નીચે રસોડામાં સામાન ગોઠવતી થા, હું ઉપર બેડરુમનો સામાન ગોઠવી નાખું, બરાબર?  

મેં નીચે રસોડામાં સામાન ગોઠવવા માંડ્યો. પાડોશી આવીને જમવાનું આપી ગયા. હું એમને ‘હવે આપણે જમી લઈએ?’ એમ કહેવા ઉપર ગઈ. જઈને જોયું તો પતિદેવ ગાદલાના ઢગલા ઉપર ઘસઘસાટ ઊંઘતા હતા.