રામચંદ્ર કહ ગયે સીયાસે. (વિશ્વકર્મા વિશ્વ – દિવાળી - 2020)       પલ્લવી જીતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

-હાશ ! દિવાળીની સાફસફાઈનું કામકાજ તો પૂરું થયું. મેં નેપકીનથી હાથ લુછતા લુછતા કિચનમાંથી બહાર આવીને ડ્રોઈંગરૂમની સોફાચેર પર ગોઠવાતા ત્યાં બેસીને મોબાઈલમાં માથું નાખીને સોફામાં બેઠેલા  મારા પતિદેવ જીતુને કહ્યું.

-શું વાત કરે છે, દિવાળીનું કામ આટલું જલદી પતી ગયું ? બરાબર યાદ કર કંઇક તો સાફ કરવાનું બાકી રહી જ ગયું હશે. જીતુએ માથું ઊંચક્યા વિના મોબાઈલમાં ક્રિકેટની ગેમ રમતા રમતા મને કહ્યું.

-હા, ઠીક યાદ આવ્યું, હજી એક ચીજ સાફ કરવાની બાકી છે, યાદ કરાવવા બદલ થેંક્યું, હોં.

-યુ આર મોસ્ટ વેલકમ. પણ એ તો કહે શું સાફ કરવાનું બાકી રહ્યું ?

-તમારું પર્સ. મારા મોબાઈલમાં બીબા, વેસ્ટસાઈડ, ફેબ ઇન્ડિયા, બ્રાન્ડ ફેક્ટરી, રિલાયન્સ જવેલ્સ, ઝવેરી જવેલર્સ વગેરે વગેરેની ભારે ડિસ્કાઉન્ટ આપતી અનેક ઓફરોના એસએમએસ આવ્યા છે, એકાદ આંટો મારી આવું ?

-અત્યારે કોવિડ-૧૯ ના અનલોક છતાં લોકડાઉન જેવા સમયમાં આપણે ક્યાંય બહાર ફરવા તો જઈ શકવાના નથી. કે નથી કોઈ સારા પ્રસંગમાં જવાનું. પછી કપડાં કે ઘરેણાં લેવાનો કોઈ મતલબ ખરો ?

-હં...વાત તો તમારી સાચી છે. તો પછી બી.એમ.ડબલ્યુ કારવાળાના ઘણા મેસેજ આવ્યા છે, ટેસ્ટ ડ્રાઈવ માટે બોલાવું?

-એ માટે તો માત્ર મારું પર્સ જ નહીં, મારું બેન્કબેલેન્સ પણ સાફ થઇ જશે અને તો પણ પૈસા ખૂટશે.  

-ઓહ !  તો પછી પ્રોપર્ટીવાળાના પણ એકાદ બે મેસેજ આવ્યા છે, એને તો ડીલીટ જ કરું, બરાબર ને ?

-બરાબર, ઘર તો સાફ થઇ ગયું, હવે તારા મનમાંથી શોપિંગ નામના કીડાને પણ સાફ કરી નાખ.

અમે પતિ પત્ની  ઉપર મુજબની મીઠી નોંક ઝોંક કરી રહ્યા  હતા, ત્યાં જ ....          

‘લે લેતી જા ....લે લેતી જા..’  અમારા પડોશી સતીશભાઈના ઘરમાંથી  અવાજ સંભળાયા.

‘આજે સતીશભાઈ બહુ ગુસ્સામાં લાગે છે, શીલાબહેનને મારી રહ્યા લાગે છે’ મેં ઘભરાઈને જીતુને કહ્યું.

‘તને લાગે છે કે ગાંધીજીની આવૃત્તિ સમા એકવડીયા સતીશભાઈ, ચ્યવનપ્રાશની જાહેરખબરમાં આવતી હ્રુષ્ટપૃષ્ઠ મહિલા જેવા શીલાબહેનને મારી શકે ?’ જીતુએ તાર્કિક દલીલ એટલે કે પોતાનો લોજિકલ પોઈન્ટ રજુ કર્યો. એક તો જીતુ કોમર્સના ગ્રેજુએટ અને ઉપરથી સી.એ. પણ થયેલા એટલે તાર્કિક દલીલમાં તો હું એમને પહોંચી ન શકું, આ વાત હું બરાબર જાણું એટલે મોટેભાગે તો હું આવી વખતે ચુપ જ થઇ જાઉં. પણ જીતુની  સાથે રહી રહીને મારું લોજીકલ માઈન્ડ પણ ક્યારેક કાર્યરત થઇ જતું અને મારું મોઢું ખુલી જતું. આ વખતે પણ એવું જ થયું. એટલે મેં જીતુની તાર્કિક દલીલના જવાબમાં કહ્યું,  

-ગાંધીજી પણ તો જોરજુલમ કરીને કસ્તુરબાની મરજી વિરુધ્ધ એમની પાસે ટોયલેટ સાફ કરાવતા જ હતા ને ?

‘પોતે વધારે દલીલ કરશે તો આ ક્યાંક મારી પાસે જ ટોયલેટ તો નહિ સાફ કરાવે ને ?’ એવા વિચારથી કે પછી રામ જાણે કેમ પણ જીતુ ચુપચાપ પોતાના કામમાં પરોવાઈ ગયા, અથવા એવો દેખાવ કર્યો.  અને હું પણ મારા કાનને બહારના અવાજથી અલિપ્ત રહેવાનું સમજાવીને મારા વાંચનના કામમાં પરોવાઈ.

ત્યાં જ ફરીથી અને પહેલા કરતા પણ થોડા ઉંચા અવાજે સતીશભાઈના અવાજમાં, ‘લે લેતી જા.. લે લેતી જા...’ સંભળાયું. અમે બંનેએ એકબીજાની સામે સૂચક રીતે જોયું. શહેરી પરામાં રહેવાને કારણે પડોશીના જીવનમાં ક્યારેય દખલગીરી નહીં કરવાનો અમારા બંનેનો વણલખ્યો નિયમ હતો. પણ આજે મને વળી દયા ઉપજી એટલે મેં જીતુને વિંનતી કરી, ‘તમે જરા જુઓ તો ખરા, પ્લીઝ, સતીશભાઈને સમજાવો અને શીલાબહેનને બચાઓ.’

આ દુનિયામાં ભાગ્યે જ કોઈ પતિ એવો હશે કે જે પત્નીની આગ્રહભરી વિનંતી, એટલે આમ તો  આજ્ઞા જ ગણાય, એને લાંબો સમય સુધી ટાળી શકે. જીતુ પરાણે સતીશભાઈની મદદે જવા તૈયાર થયા. ‘તું પણ મારી સાથે ચાલ, કદાચ શીલાબહેનને તારી મદદની જરૂર પડે.’ જીતુએ કહ્યું. મને લાગ્યું કે પાડોશીને સમજાવવામાં અત્યારે જીતુને મારી મદદની જરૂર છે,  એટલે હું એમની સાથે જવા તૈયાર થઇ. હું જરા કપડાં બદલી લઉં ? મેં મારા સાધારણ કપડા તરફ નજર નાખતા કહ્યું. ‘અરે ! આપણે પડોશમાં પતિપત્ની વચ્ચે સમાધાન કરાવવા જવાનું છે, કોઈ ટીવી સિરીયલના શુટિંગમાં નથી જવાનું.’ જીતુએ કહ્યું. તોપણ મેં મારા વસ્ત્રો પર  અને આડા તેડા થયેલા મારા વાળ પર જરા હાથ તો ફેરવી જ લીધો. 

અમે બંને પડોશીના ઘરે પહોંચ્યા. ઘરનો દરવાજો અધૂકડો ઢાંકેલો હતો, શિષ્ટાચાર ખાતર અમે બારણે ટકોરા મારીને પછી ઘરમાં દાખલ થયા. અને અમે જે જોયું તેનાથી અમને આશ્ચર્ય થયું.  શીલાબહેન  તો એકદમ સહીસલામત હતા, એમના એક હાથમાં વેલણ અને બીજા હાથમાં સાણસી હતા, એમના મોં પર ગુસ્સો હતો, અને  સતીશભાઈના હાથે ઉઝરડા થયા હતા, એમના ઝભ્ભાનું ખીસું ઉખડી ગયું હતું, અને માથે નાનકડું ઢીમણું ઉપસી  આવ્યું હતું. અમને જોઇને બંને પતિપત્ની ખાસિયાણા પડી ગયા, ‘હું જરા ઝભ્ભો બદલીને આવું’ કહીને સતીશભાઈ એમના બેડરુમમા  સરકી ગયા અને શીલાબહેન ‘ગેસ પર દાળ ઉકાળવા મૂકી છે, જરા કડછી હલાવતી આવું’ એમ કહીને  રસોડામાં જતા રહ્યા. ’હવે આપણે શું કરવું ?’ ની અવઢવમાં અમે એકબીજાની સામે જોયું, અને પછી  ઘરે પાછા ફરવાનું મુનાસીબ માન્યું.

પછી એકવાર સતીશભાઈ અમારા ઘરે છાપું લેવા આવ્યા, અમે બંને જણ ચા પી રહ્યા હતા, સતીશભાઈને મારા હાથની મસાલા ચા ભાવતી હતી એટલે મેં એમને પણ ચા પીવાની ઓફર કરી. એ બેઠા ત્યારે જીતુએ ‘લે લેતી જા...’ બનાવ વિષે પૂછ્યું તો એમણે કહ્યું, ‘યાર, હું  પત્નીના હાથનો માર ખાઉં છું, એ વાત લોકો જાણે તો મારી આબરૂ શું રહે ? એટલે એ મને મારે ત્યારે હું  ‘લે લેતી જા...લે લેતી જા...’  ના પોકાર કરું છું. ‘સતીશભાઈ, આ તો સંસાર છે, ચાલ્યા કરે.’ મેં એમનો ક્ષોભ ઓછો કરવા ચીલાચાલુ વાક્ય કહ્યું. તો એ બોલ્યા, ‘હા, ભાભી. તમારી વાત સાચી છે. અમારે લડાઈ થાય ત્યારે એ મને વાસણો  છુટ્ટા મારે, હું નિશાન ચૂકવી દઉં તો હું ખુશ થાઉં, અને નિશાન બરાબર લાગે તો એ ખુશ થાય. આમ વારાફરતી અમે બંને ખુશ રહીએ, સમજ્યા ?’

‘ગંવાર...શુદ્ર... પશુ... ઔર નારી, સબ તાડનકે અધિકારી...‘  એટલે કે ‘ગમાર, નીચી જાતનો માણસ, પશુ અને નારી ...આ બધા માર ખાવાને લાયક છે’  આવું આપણા ધર્મગ્રંથોમાં કહેવાયું છે, એમ મેં ક્યાંક વાંચ્યું હતું. આ ઉપરાંત મેં એવું પણ વાંચેલું કે  ‘બુધે નાર પાંસરી’ મતલબ કે સ્ત્રીને માર મારવાથી જ એ સીધી ચાલે. આવું બધું વાંચવાથી મારો નારીજીવ કોચવાતો. મને તો -  ‘ કિસ્સો કેવો સરસ મઝાનો છે, બેઉં વ્યક્તિ સુખી થયાનો છે. પલ્લું તારી તરફ નમ્યાનો તને; મુજને આનંદ ઊંચે ગયાનો છે ! એ  શ્રી મુકુલ ચોકસીના મુક્તક જેવું મુક્ત મજાનું દામ્પત્ય જીવન ગમે. પણ આપણને ગમતું બધું ક્યાં થાય છે ? તે છતાં  જેમ જેમ સ્ત્રીઓમાં શિક્ષણનું પ્રમાણ વધ્યું, તેમ તેમ જૂની માન્યતાઓ છેક જડમૂળથી ગઈ તો નહીં પણ બદલાઈ છે જરૂર એનો મને આનંદ  છે.

આ વાત આજે મને એટલા માટે યાદ આવી કે, ભારતમાં ‘ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ’ ના કાયદા હેઠળ પત્નીને મારતા પતિને સારી એવી સજા થાય છે, તે છતાં પત્ની પતિના હાથનો માર ખાય, એવી ફરિયાદો સામાન્ય થઇ ગઈ છે. પણ ‘પતિને મારનારી મહિલાઓ પણ ઓછી નથી’ એવા નવાઈ ભરેલા સમાચાર થોડા સમય પહેલા  દિવ્યભાસ્કર નામના અખબારમાં મેં વાંચ્યા. હું મારામારીની તરફેણમાં નથી તે છતાં સમાજમાં આવું બેલેન્સ હોય એ મને આવકાર્ય લાગ્યું. મને આ વાંચીને એક  જોક  યાદ આવી :  ‘તમે આટલા લોહીલુહાણ હાલતમાં છો, ચાલો તમને ઘરે મૂકી જાઉં’ એક વ્યક્તિને ઘાયલ દશામાં રસ્તા પર જતી જોઇને રાહદારીને દયા આવવાથી એણે કહ્યું. ‘ઘરેથી જ ચાલ્યો આવું છું, તમને બહુ દયા આવતી હોય તો કોઈ ડોક્ટરને ત્યાં લઇ જાવ’ વ્યક્તિએ રાહદારીને કહ્યું.

જોકની વાત જવા દઈએ અને છાપાના સમાચાર ‘પતિને મારનારી મહિલાઓ પણ ઓછી નથી’ એ સમાચાર પ્રત્યે ધ્યાન આપીએ. આવું ને આવું  જો વધારે સમય ચાલ્યું તો એ દિવસ દુર નથી જ્યારે નીચે મુજબનો બનાવ બનશે.

-માયા, આપણા તન્મય માટે જે  છોકરી તન્વીનું માંગુ આવ્યું છે. એ એમ.બી.એ. થયેલી છે, મલ્ટીનેશનલ કંપનીમાં ઉંચી પોસ્ટ પર જોબ કરે છે, વર્ષે ૧૮ લાખનો પગાર મેળવે છે, સોનામાં સુગંધ જેવી વાત તો એ છે કે તન્વી દેખાવડી છે, સારા કુટુંબમાંથી આવે છે, અને એના માબાપની એકની એક દીકરી છે. દીવો લઈને શોધવા જઈએ તોપણ આવી છોકરી આપણી નાતમાં બીજી મળે નહીં. વળી તન્વીનો ફોટો તન્મયને પસંદ પણ આવ્યો છે. સારા કામમાં સો વિઘ્ન આવે, એટલે તન્મયને પૂછીને તન્વીને ક્યારે મળવાનું ગોઠવવું છે તે નક્કી જ કરી દઈએ.પતિ મયંકે કહ્યું.

-ડેડ, તન્વી ક્યાં રહે છે ? તન્મયે પૂછ્યું.

-ઇન્દોર રહે છે.

-ઇન્દોર ? એમ. પી. વાળું ઇન્દોર ?

-હા જ તો. ભારતમાં ઇન્દોર વળી  કેટલા છે ? એમ.પી. વાળું ઇન્દોર જ.

-મારે તન્વી સાથે લગ્ન નથી કરવા.

-અરે પણ એને મળ્યા વિના, વાતચીત કર્યા વિના આમ અચાનક ના પાડવાનું  કંઈ કારણ ? તન્વી દેખાવડી છે, આટલું ભણેલી છે, સારા કુટુંબમાંથી છે, બધી રીતે તને લાયક છે.

-એ સર્વગુણસંપન્ન હોય તો પણ મારે એની સાથે લગ્ન નથી કરવા, એટલે નથી કરવા. એન્ડ ધેટ ઈઝ ફાઈનલ. 

-તેં એના વિશે કંઈ ખરાબ વાત જાણી કે વાંચી, બેટા ?

-ના, પણ ઇન્દોર વિષે જે વાંચ્યું, એ જાણ્યા પછી તમે બંને પણ ફરીથી વિચારતા થઇ જશો.

-અચ્છા, એવા તે શું સમાચાર છે, અમને જણાવીશ ? માયાએ પૂછ્યું.

-મધ્ય પ્રદેશની જ વાત છે. ભોપાલમાં પોલીસ ફરિયાદ અનુસાર દર મહીને ૧૩ મહિલાઓ પોતાના પતિને ફટકારે છે. ઇન્દોરમાં  ચાર મહિનામાં બાવન (પચાસ વત્તા બે) પતિદેવો પત્નીની મારપીટનો ભોગ બન્યા. એવા તો કેટલાય પતિદેવો હશે જે પત્નીના ડરના કારણે પોલીસ ફરિયાદ નહીં નોધાવતા હશે, એટલે આ આંકડો હજી પણ વધવાની શક્યતા છે. તન્મય બોલ્યો.

-પત્ની મારતી નહીં હોય, પણ ડારતી  હોય તો એવા કેસમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકાય કે નહીં ? મયંક હસીને બોલ્યો.

-મયંક, તમે વચ્ચે ન બોલોને, પ્લીઝ. તન્મય, તું ઈન્દોરની શું વાત કહેતો હતો ? માયાએ પૂછ્યું.

-મમ્મી, અત્યાર સુધી ‘ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ’ ની વાત આવે તો આપણને પતિનો માર ખાતી પત્ની જ યાદ આવે છે, પણ મધ્યપ્રદેશમાં પત્નીના હાથનો માર ખાતા પુરુષોના કિસ્સા એટલી હદે વધી ગયા છે કે, ‘ડાયલ ૧૦૦’ ટીમે ‘બીટિંગ હસબંડ ઇવેન્ટ’ ની નવી કેટેગરી તૈયાર કરવી પડી છે.

-હાય હાય, આ તે કેવો કળિયુગ કહેવાય ? છોકરીઓની આટલી બધી હિંમત ? અને છોકરાઓ આટલા બધા બાયલા ?

-માયા, હવે રામચંદ્રવાળો સતયુગ નથી રહ્યો, આ કળિયુગમાં તો કંઈ પણ અશક્ય નથી. તેં પેલું ભજન તો સાંભળ્યું જ હશે ને, ‘હે રામચંદ્ર કહ ગયે સીયાસે, ઐસા કલિયુગ આયેગા, હંસ ચુગેગા દાન દુનકા કૌઆ મોતી ખાયેગા.’

-હા રે હા. હવે તો એ કળિયુગ આવી જ ગયો છે, જેમાં હંસના બદલે કાગડા મોતી ખાય. માયા બોલી.

-અને પત્નીના બદલે પતિ માર ખાય. મયંક બોલ્યો અને ત્રણે જણ હસી પડ્યા.     

 

એક હળવું પ્રવાસ વર્ણન.      પલ્લવી જીતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

હું પાંચમાં ધોરણમાં હતી  ત્યારે અમારાં  ટીચરે ‘મારો પગપાળા પ્રવાસ’ એ વિષય પર નિબંધ લખવા જણાવ્યુ. મેં લખ્યું :  

‘મારા પપ્પાજી  સરકારી ઓફિસર છે,  એટલે સરકારે એમને  જીપકાર વાપરવા માટે આપી છે. જેના કારણે  ‘પગપાળા પ્રવાસ’ કરવા  જેવો  દુખદ પ્રસંગ મારે હજી સુધી આવ્યો નથી, અને નજીકના ભવિષ્યમાં આવે એવું હું ધારતી પણ નથી. તેમ છતાં પણ  આવો કોઈ પ્રસંગ આવશે તો, તે વખતે હું આ વિષય ‘મારો પગપાળા પ્રવાસ’ પર નિબંધ જરૂરથી લખીશ.’ 

મારાં ટીચર મારી ‘સેન્સ ઓફ હ્યુમર’ સમજી શક્યાં નહીં. અને મને શિક્ષા કરી. જો એ વખતે જ એમણે મને આ બાબતમાં પ્રોત્સાહન આપ્યું હોત, તો હાસ્યસાહિત્યમાં મારું સ્થાન ખુબ જ આગળનું – કદાચ પ્રસિદ્ધ હાસ્યલેખક શ્રી જ્યોતીન્દ્ર દવે પછી તરતનું હોત. ખેર, જો બિત ગઈ સો બાત ગઈ.

આપણે પાછા મૂળ વિષય પર આવીએ. પ્રવાસ માટેનાં ઝડપી સાધનો જેવાં કે કાર, બસ, ટ્રેન, એરોપ્લેન વગેરે શોધાયાં પછી, ‘પગપાળા પ્રવાસ’ કરવાનું ચલણ ઓછું થઇ ગયું છે, જો કે સદંતર બંધ  નથી થયું.  કવિ શ્રી ઉમાશંકર જોશીનું  કાવ્ય  ‘ભોમિયા વિના મારે ભમવા તા ડુંગરા...’ એમના સમયમાં કદાચ એક્સાઇટિંગ લાગતું હશે. પણ  આજકાલ તો પ્રવાસની સંપૂર્ણ માહિતી લઈને - રિઝર્વેશન કરાવીને નીકળવું હિતાવહ છે. અને  જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં ભોમિયો એટલે કે ગાઈડની મદદ લેવી પણ જરૂરી  છે.  

પ્રવાસની યાદગીરી સચવાઈ રહે તે માટે ફોટા- વિડીયો જરૂરી છે. પણ ડીજીટલ કેમેરા અને સ્માર્ટ ફોનના આવી ગયા પછી ફોટાઓની હસ્તી ભારત દેશની વસ્તીની જેમ અનલિમિટેડ થઈ ગઈ છે.

‘એન્જોઇન્ગ એટ કુલુમનાલી વિથ ધ હોલ ફેમીલી.’ એવી પોસ્ટ ફેસબુક પર મુકનાર અમારાં એક મિત્ર ઘરે આવ્યાં ત્યારે જોયું તો ઘરમાંથી રૂપિયા – પૈસા –ઘરેણા બધું ચોરાઇ ગયેલું. પોલીસસ્ટેશનમાં ફરિયાદ લખાવવા ગયાં તો પોલીસે ઊલટાના એમને જ ધમકાવ્યાં, ‘બહારગામ જાવ તેની જાહેરાત સોશિયલ મીડિયા પર કરીને મઝા તમે લોકો લુંટો છો, અને પછી સામાન ચોરાઇ જાય ત્યારે ફરિયાદ અમને કરવા આવો છો.’

સમ્રાટ અશોકે તો ધર્મનો સંદેશ ફેલાવવા ‘શિલાલેખો’ કોતરાવ્યાં હતા. પણ ગુજરાતી પ્રવાસીઓ કયા હેતુથી  ‘પહાડોના પથ્થરો’ પર પોતાના નામો લખી આવે  છે, તે રહસ્ય આજ સુધી અકબંધ જ રહ્યું છે. ‘પીન્કી અને પ્રકાશ’, ‘જીનીતા અને જીગ્નેશ’, ‘રમીલા અને રોશેશ’,  વગેરે નામો પહાડો પર એટલી ઊંચાઈએ લખાયેલા હોય છે, કે એ જોઇને આપણને એમ થાય  કે આટલી મહેનત જો ભણવામાં કરી હોત તો આ પ્રકાશ, જીગ્નેશ કે રોશેશ એટલિસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ તો થઇ જ શક્યા હોત.

એવું કહેવાય છે કે પ્રવાસમાં ઓછામાં ઓછો, બને તો એક બેગપેક જેટલો જ સામાન  રાખવો જોઈએ. પણ ગુજરાતી પ્રવાસીઓના સામાનમાં એક બેગ તો  થેપલાં, ખાખરા, જેવી ખાધસામગ્રીથી જ ભરેલી હોય છે.

અમારા પાડોશી શેફાલીબેન અને સમીરભાઈ કાશ્મીરના પ્રવાસે જઈ આવ્યા. અમે પુછ્યું,  ‘તમારો કાશ્મીરનો પ્રવાસ કેવો રહ્યો?’ ‘અરે, સખ્ખત મઝા આવી.’ સમીરભાઈ બોલ્યા. અમદાવાદીઓને તો મઝા પણ ‘સખ્ખત’ આવે’   ‘સૌથી સારું શું હતું?’ એવા સવાલના જવાબમાં શેફાલીબેને કહ્યું, ‘ સૌથી સારું તો એ હતું કે અમારો ટુરવાળો ગુજરાતી રસોઈયાને સાથે લઈને આવ્યો હતો.  સવારમાં ચા કોફીની સાથે બટાકાપૌવા – ઉપમા – ઇડલીસંભાર જેવો ગરમાગરમ નાસ્તો હાજર! લંચમાં સૂપથી માંડીને ડેઝર્ટ સુધી બધું જ. સ્વાદ તો એવો કે આંગળા ચાટી જઈએ. તમે નહીં માનો પણ  અગિયાર દિવસમાં એણે એક પણ આઈટમ કે શાક રીપીટ નથી કર્યા. હું તો કહું છુ કે પ્રવાસની ખરી મજા લેવી હોય તો આવા  ટુરવાળા સાથે જ જવું જોઈએ.’

 

 

લગ્ન અને વફાદારી.(હાસ્યલેખ)(મોરપીંછ-હોળી-૨૦૨૨-હાસ્ય વિશેષાંક)(Shopizen)પલ્લવી જીતેન્દ્ર મિસ્ત્રી.

સદીના મહાનાયક અમિતાભ બચ્ચનનું ‘સિલસિલા’ ફિલ્મનું ગીત, ‘સોયે ગોરીકા યાર બલમ તરસે રંગ બરસે...’ સાંભળીને કેટલાક ચંચળ પુરુષોમાં પ્રબળ પ્રેમીનો આત્મા પ્રવેશી જાય છે. એમાં પણ ‘બુરા ન માનો હોલી હૈ’ એ સૂત્રનો અનુચિત ફાયદો ઉઠાવનારા ઘણા અસામાજિક તત્વો હોળીધૂળેટી ના પર્વ પર પોતાની જાતને રોમિયો- ફરહાદનો અવતાર સમજી બેસીને રૂપાળી યુવતિઓની શાબ્દિક કે શારીરિક છેડછાડ કરી લેતા હોય છે. એક તો હોળીનું પર્વ છે અને એમાં પણ આ ‘હાસ્ય વિશેષાંક’ છે એટલે આજે આ વિષય ‘લગ્ન અને વફાદારી’ પર લખવાનું મન થયું છે.

મિલન: પપ્પા, મોટાભાઈએ તમારી મરજી વિરુદ્ધ લગ્ન કરી લીધા છે, તમે હવે એમને શું સજા કરશો?

પપ્પા: દંડિત માણસને વળી શું સજા કરવાની ?

મિલન: એટલે ? હું સમજ્યો નહિ પપ્પા.

પપ્પા: કંઈ વાંધો નહીં બેટા. તું લગ્ન કરશે ત્યારે તને આપોઆપ સમજાઈ જશે.

આ જોકની  અત્યારે એટલા માટે યાદ આવી કે –  થોડા સમય પહેલા સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો  હતો કે – ‘એડલ્ટરી એટલે કે લગ્નેતર સંબંધ હવે ગુનો નથી’  અને આવો ચુકાદો આપવાનું કારણ કોર્ટે એ આપ્યું છે, કે – ‘લગ્નેતર સંબંધોને લીધે લગ્ન ખરાબ થતાં નથી, પણ ખરાબ લગ્નને લીધે એડલ્ટરી  એટલે કે લગ્નેતર સંબંધો  થાય છે, એટલે તેને ગુનો માનીને સજા આપવાનો અર્થ એ થાય કે - દુઃખી લોકો (ખરાબ લગ્નથી દુઃખી થયેલા) ને વધારે કરવા.’ જે લોકોના સુખી લગ્ન છે, એમને આ વાત લાગુ પડતી નથી. જો કે કહેવાયું છે કે  ‘સુખી લગ્નજીવન એક મીથ એટલે કે ભ્રમણા છે.’ સાચું ખોટું રામ જાણે પણ  આ ભ્રમણામાં ઘણા લોકોના  જીવન  સુખેથી પસાર જતાં મેં જોયા છે.

ફોર્ડ મોટર કંપનીના માલિક હેન્રી ફોર્ડની પચાસમી લગ્નગાંઠે કોઈએ પૂછ્યું, તમારા સુખી લગ્ન જીવન અને સફળ બીઝનેસમેનશીપનું રહસ્ય શું ?’ એમણે હસીને જવાબ આપ્યો, ‘જીવનભર એક જ મોડેલ.’ આ સાંભળીને ત્યાં હાજર રહેલા સૌએ તાળી પાડીને એમની વાતને વધાવી લીધી. હેન્રી ફોર્ડના જમાનામાં ભલે આ વાત ગૌરવરૂપ ગણાતી હશે, પણ હવે આ વાત આજના જમાનાને અનુરૂપ ગણાતી નથી, કેમ કે આજકાલ તો મોડેલ બહુ ફાસ્ટ બદલાય છે, પછી તે કોઈ વસ્તુના હોય કે સંસ્થાના.  હમેશા મોબાઈલ લીધા પછી અને લગ્ન કર્યા પછી કેટલાકને એવું થાય છે, ‘હજી થોડી  રાહ જોઈ હોત તો આનાથી વધારે સારું મોડલ મળ્યું હોત!’ અહી મને એક અજ્ઞાત કવિની મજાની પંક્તિ યાદ આવે છે, ‘પરણ્યા પછી માંગુ આવ્યું, દિલ તો હરખભેર ઉછળવા લાગ્યું, માંડમાંડ એને સમજાવ્યું’

એક વખત અમારા ડ્રોઈંગરૂમની ટ્યુબલાઈટ બગડી ગઈ. મેં ઈલેક્ટ્રીશિયનને બોલાવ્યો, અને લાઈટ રીપેર કરી આપવા કહ્યું. તો એણે કહ્યું, ‘આ ટાઈપની લાઈટ હવે આઉટ ઓફ ઓર્ડર થઇ ગઈ છે, એના પાર્ટ્સ મળતા નથી, એટલે એ રીપેર કરી શકાશે નહિ.’ ‘તો હવે આનું શું કરવું?’ એવા મારા સવાલના જવાબમાં એણે મને કહ્યું, ‘ફેંકી દો, હવે તો એલ.ઈ.ડી. આવી ગઈ છે, એ નખાવી દો.’ હવે જમાનો ‘યુઝ એન્ડ થ્રો’  – ‘વાપરો અને ફેંકી દો’ નો આવ્યો છે. મનુષ્યના સ્વભાવની ઓળખ આપતું બીજું એક વાક્ય મને યાદ આવી રહ્યું છે, ‘વરાયટી ઈઝ અ સ્પાઈસ ઓફ લાઈફ’ મતલબ કે ‘વિવિધતા એ જીવનના મરીમસાલારૂપ છે.’ માંદો માણસ જ મસાલા વગરનું સાદું અને બાફેલું ભોજન ખાય, બાકી તંદુરસ્ત માણસને તો મસાલાવાળું, ચટપટુ અને વિવિધતાથી ભરેલું ભોજન જ જોઈએ.

સમયની સાથે સાથે બધું બદલાય છે’ એ કહેવત મુજબ સમયની સાથે સાથે ‘પરિણીત મહિલા સાથે પરપુરુષના સંબંધને ગુનાહિત ગણાતી કાયદાની કલમ આઈ.પી.સી.= ઇન્ડિયન પીનલ કોડ  નંબર ૪૯૭ ને હવે ગેરબંધારણીય ગણવામાં આવી છે. આ ૧૫૮ વર્ષ જૂની કલમને રદ કરતા દીપક મિશ્રાએ કહ્યું કે  “બંધારણની સુંદરતા જ એ છે કે તેમાં ‘હું, મારું અને તમે‘ બધું જ સામેલ છે.” 

આ વાક્ય સાંભળીને મારા દિમાગની બત્તી થઇ નહિ, એટલે અજ્ઞાનરૂપી અંધકારને દૂર કરવા માટે મેં મારા પતિદેવને પૂછ્યું, ‘આ દીપક મિશ્રા કોણ છે ?’  ‘મને ખબર નથી, કદાચ સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જજીસમાથી એકાદ  હશે’ પતિદેવે જવાબ આપ્યો.’  એમણે કહ્યું કે – “બંધારણની સુંદરતા જ એ છે કે તેમાં  હું, મારું અને તમે – બધું જ સામેલ છે,”  એનો અર્થ શું થાય ?’  મેં બીજો પતિદેવને બીજો સવાલ કર્યો. ‘મને નથી ખબર‘  એમણે ટૂંકો જવાબ આપતા કહ્યું. આમ પણ સામાન્યજન માટે વકીલની, જજની, કે કોર્ટની ભાષા સમજવી ઘણી અઘરી હોય છે. દાખલા તરીકે ‘હું તમને સંતરું આપું છું’ એવા આપણા સામાન્ય જનના વાક્યને વકીલ આ રીતે કહેશે,  ‘આ ગોળ આકારનું, નારંગી રંગનું  ફળ કે જેનું નામ સંતરું છે, એ હું તમને એની છાલ, એની પેશીઓ, એના રસ  અને એમાં રહેલા બીજ સહીત સંપૂર્ણપણે  તમને સોંપું છું. આજથી મારો એના પર કોઈપણ પ્રકારનો હક્કદાવો  રહેશે નહીં, હવે એનો સંપૂર્ણ કબજો આપનો છે, આપ ચાહો એ મુજબ એને કાપીને, એનો જ્યુસ કરીને કે અન્ય કોઈપણ પ્રકારે એનો ઉપયોગ કરવા સ્વતંત્ર છો, એમાં મારી કોઈપણ જાતની  દખલગીરી રહેશે નહીં.’

‘તમારું આ બાબતે શું માનવું છે ?’ મેં પતિદેવ સાથેની વાતચીતનો દોર ચાલુ રાખવાના ઈરાદે કહ્યું.  ‘કઈ બાબતે?’ એમનું ધ્યાન ટી.વી. પર ચાલી રહેલી ક્રિકેટ મેચમાં હતું, મારી વાતોમાં નહોતું. સ્વાભાવિક છે, લગ્નના ૪૩ વર્ષ પછી કયા પતિને પોતાની પત્નીની વાતમાં રસ હોય ? અને તે પણ ટી.વી. પર લાઈવ ક્રિકેટ મેચ ચાલતી હોય ત્યારે ? ‘કઈ તે અત્યારે આપણે જેની વાત કરી રહ્યા છે તે, એડલ્ટરીના સુપ્રીમ કોર્ટના આ ચુકાદાની બાબતે.’ મેં અકળાઈને જરા ભારપૂર્વક કહ્યું. ‘એમાં આપણા માનવા ન માનવાથી શું ફેર પડે છે ?’ એમણે ખુબ સંયત સ્વરે જવાબ આપતા કહ્યું.

શાંતિથી વિચાર કરતા મને પણ એમની વાત સાચી લાગી, આમ જુઓ તો ‘કાયદો હતો તો પણ આપણને (વફાદાર જીવનસાથીને) એનાથી શું ફેર પડતો હતો ?’ પણ  કાયદો અમલમાં હતો ત્યારે પરિણીત મહિલા સાથે પરપુરુષનો સંબંધ ગુનો ગણાતો, અને દોષિત પુરુષને પાંચ વર્ષ સુધીની જેલ થઇ શકતી હતી, જ્યારે મહિલા ઉપર આ બાબતે કોઈ કાર્યવાહી થતી નહોતી. એનાથી ઘણા પુરુષોને એવું લાગતું કે ‘આ તો અમને ઘોર અન્યાય જ કહેવાય.’ હવે તમે જ કહો વાચકમિત્રો, કે લગ્ન જીવનને જ જીવનભરની જેલ ગણનાર બિચારા પુરુષને પાંચ વર્ષ જેલ ની સજાની શું વિસાત ?   બીજી રીતે વિચારીએ તો પરિણીત મહિલા સાથે સંબંધ રાખવાનું કામ કોઈ કાચાપોચા પુરુષ તો કરી જ ન શકે, એ તો કોઈ વીરપુરુષ જ કરી શકે. કેમ કે એમ કરતા પકડાઈ જવાય બે રીતનું જોખમ, એક તો કાયદાકીય કાર્યવાહી થાય તો પાંચ વર્ષની  જેલ થાય, અને બીજું એ કે - ક્યારેક એ મહિલાના પતિના હાથનો મરણતોલ માર ખાવો પડે, આ ઉપરાંત પોતે પરણેલો હોય તો પત્ની ખોવાનો વારો પણ આવી શકે. હવે કાયદો બદલાવાથી એટલીસ્ટ જેલની સજાની બીક તો ઓછી થઇ.

એક દિવસ એક છાપામાં જાહેરાત આવી, ‘જોઈએ છે પત્ની...’  બીજે દિવસે એને એકસોવીસ (૧૨૦) સંદેશા મળ્યા, ‘મારી લઇ જાવ.’ આવા ઉદારદિલ પુરુષો માટેની આ વાત જોક તરીકે સારી લાગે પણ હકીકતમાં હવે એવું નહિ થઇ શકે, કેમ કે પાંચ જજની બંધારણીય બેન્ચે એવું પણ કહ્યું કે ‘પતિ તેની પત્નીનો માલિક નથી.’ એટલે જે ચીજના તમે માલિક ન હો એ ચીજ તમે બીજાને કઈ રીતે આપી શકો ? હા, ઘણા વર્ષો પહેલાના જમાનાની વાત અલગ છે, ત્યારે પુરુષો શતરંજમાં બધું જ હારી જાય તો પછી પોતાની પત્નીને પણ દાવ પર મૂકી શકતા હતા.  

ન્યુઝપેપરમાં ‘વૈચારિક પ્રયોગ’ ના મથાળા હેઠળ ઉજ્જૈનના રાજા ભર્ત્રુંહરિની વાર્તા ટાંકીને ચેતવણી પણ આપવામાં આવી છે કે – ‘આ ચુકાદો લગ્નસંસ્થા માટે અત્યંત ખતરનાક સાબિત થઇ શકે છે.’ વ્યભિચાર એટલે કે એડલ્ટરીએ  ભર્ત્રુંહરિને રાજામાંથી  સન્યાસી બનાવી દીધા હતા, શૃંગારશતક લખનાર રાજાને વૈરાગ્યશતક લખવું પડ્યું હતું. આ બધી વાત બરાબર છે, છતાં પણ લગ્નસંસ્થા આજે પણ  અસ્તિત્વમાં છે, અને આવતી કાલે, પરમ દિવસે અને એ પછીના દિવસે....વર્ષોવર્ષ સુધી અસ્તિત્વમાં રહેશે એવું મારું આશાવાદી મન કહી રહ્યું છે, અને એનું કારણ એ છે કે એમાં એક જાતની સ્થિરતાની, રાહતની અને હુંફની લાગણી જોડાયેલી છે. કોરોના ને કારણે માર્ચ, ૨૦૨૦ પછી  લાગુ પડેલા લોકડાઉન ભોગવ્યા પછી મારી વાતના સમર્થક ઘણા મળી આવશે એની મને ખાતરી છે.  

‘લગ્ન તો લાકડાના લાડુ છે, ખાય તે પણ પસ્તાય અને ન ખાય તે પણ પસ્તાય ‘ એવું ભલે કહેવાયું હોય, પણ કુંવારા લોકો એ ખાવાની એટલે કે લગ્ન કરવાની લાલચ રોકી શકતા નથી. અને હું નથી ધારતી કે આ લાલચ (લગ્ન કરવાની) એમ સહેલાઈથી મનુષ્યના સ્વભાવમાંથી નષ્ટ થશે. એટલે જેમણે આ કાયદાથી  લગ્નસંસ્થા નાબુદ થવાનો ડર હોય એમણે આ ડર મનમાંથી કાઢી નાખવો. એ જ રીતે એકવાર આ લગ્નસંસ્થામાં જોડાયા પછી પચાસ ટકાથી વધુ લોકો એમાં થોડું ઘણું કમ્ફર્ટેબલ પણ ફિલ કરે છે (આવું સામાજિક ક્ષેત્રના સંશોધનકર્તાઓ કહે છે.)  એ કંઈ ઓછા આનંદની વાત છે ? કેટલાક લોકોને ભય છે કે આ કાયદો (વ્યભિચાર માટેની સજા) ખતમ કરવાથી ભારતીય સંસ્કૃતિ પર એની ખરાબ અસર પડશે. પણ મારું માનવું છે કે સાચી સંસ્કૃતિ ખરાબ અસરોથી ક્યારેય નષ્ટ થતી નથી. છતાં જેમણે ભારતીય સંસ્કૃતિને બચાવવી છે, એમણે પોતાનો મત યોગ્ય વ્યક્તિને આપવો એવી મારી ભલામણ છે.

દુનિયાના ૬૦ થી વધુ દેશો લગ્નેતર સંબંધની સજા અંગેનો કાયદો નાબૂદ કરી ચુક્યા છે, ભારતે એમાં પોતાનો સમાવેશ કર્યો છે. ‘તુંડે તુંડે મતિર્ભીન્ના’ ની જેમ દરેક દેશમાં ‘એડલ્ટરી’ અંગેના  જુદા જુદા કાયદા અને જુદી જુદી સજા છે. કેટલાક ઇસ્લામિક દેશોમાં તે હજુ પણ એ ભયંકર ગુનો ગણાય છે, અને એની સજા આજીવન કેદ કે મૃત્યુદંડ પણ થઇ શકે છે. જેમ દરેક સિક્કાની બે બાજુ હોય છે, એમ જ દરેક કાયદાની પણ બે બાજુ હોય છે. હોળી ધૂળેટીના આ પર્વ  પર હળવાશ જાળવી રાખવી અત્યંત આવશ્યક છે, એટલે આ લેખનું સમાપન હળવાશથી કરીએ –

મહેશને જ્યારે ખબર પડી કે એનો મિત્ર રમેશ પોતાની પત્ની મીનાને ચાહે છે અને મીના પણ રમેશને ચાહે છે, ત્યારે મહેશે ઉદારતાપૂર્વક મીનાને છૂટાછેડા આપીને રમેશ સાથે પરણાવી આપી. કમનસીબે રમેશ સાથેના લગ્નના એક જ વર્ષમાં મીના મૃત્યુ પામી. પત્નીના અવસાન પર ચોધાર આંસુથી  રડતા રમેશને આશ્વાસન આપતા મિત્ર મહેશ બોલ્યો, ‘રડવાનું બંધ કરીને હવે તું શાંત થા, કેમ કે  હું થોડા જ સમયમાં ફરી વાર પરણવાનો છું.’